RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers

Class 10th students hunting authentic previous year papers for )-S-71-2010 (2010) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.

Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 10th
Exam year 2010
Subject )-S-71-2010
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2010, and subject )-S-71-2010 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

Turning 2010 papers into insight

One )-S-71-2010 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.

Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 10th expect clear numbering even in practice sessions.

RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010

Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2010 (2010).

RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2010 )-S-71-2010 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2010 2010 solved Previous Year Question Papers

माध्यमिक परीक्षा, 2010

तृतीय भाषा (Third Language)

संस्कृतम् (SANSKRIT)

समय : 3:15 (सपाद होरात्रयम्)    पूर्णाक : 80

परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशा:

  1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक: अनिवार्यत: लेख्य:।
  2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या:।
  3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरमुत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
  4. प्रत्येक प्रश्नभागस्योत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
  5. प्रथम प्रश्नस्य चत्वार: (i, ii, iii एवं iv) भागा: सन्ति। प्रत्येक भागस्य उत्तरस्य चत्वार: (अ, ब, स एवं द) विकल्पा: सन्ति। समुचित विकल्पस्य उत्तराक्षरं उत्तरपुस्तिकायां निम्नलिखिततालिकां निर्माय सम्मुखे एव लेखनीयम्।
प्रश्न भाग: समुचित उत्तराक्षरम्
1. (i)
1. (ii)
1. (iii)
1. (iv)

No. of Questions — 25    S—71—Sans (T. L.)

No. of Printed Pages — 7

[S-715]    [Turn over]

प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (2010)

प्रश्न 1. एकवाक्येन उत्तरत – (4 अङ्काः)

  1. ‘सेरे’ उच्चारणस्थानमस्ति –

    • (अ) कण्ठः
    • (ब) नासिका
    • (स) तालुः
    • (द) मूर्धा

    उत्तर: (द) मूर्धा

    स्पष्टीकरण: 'सेरे' (स् + रे) वर्णस्य उच्चारणं मूर्धनि भवति।

  2. विसर्गस्य उच्चारणं भवति –

    • (अ) कण्ठः
    • (ब) तालुः
    • (स) ओष्ठः
    • (द) मूर्धा

    उत्तर: (अ) कण्ठः

    स्पष्टीकरण: विसर्गस्य उच्चारणं कण्ठे भवति।

  3. सिन्धुनद्यामेव पंजाबप्रदेशस्य नदीनां क्रमशः संगमः भवति –

    • (अ) सप्त
    • (ब) पञ्च
    • (स) षट्
    • (द) अष्ट

    उत्तर: (अ) सप्त

    स्पष्टीकरण: सिन्धुनद्यां सप्त नदीनां संगमः भवति।

  4. ताण्डवनृत्यानन्तरं शिवः स्वडम्बरकां .................... वारम् अवादयत् –

    • (अ) चतुर्दश
    • (ब) पञ्चदश
    • (स) षोडश
    • (द) सप्तदश

    उत्तर: (अ) चतुर्दश

    स्पष्टीकरण: ताण्डवनृत्यानन्तरं शिवः स्वडम्बरकां चतुर्दश वारम् अवादयत्।

प्रश्न 2. निम्नलिखितौ संख्यावाचिशब्दौ संस्कृते लिखत – (2 अङ्काः)

  1. 103 (एक सौ तीन)

    उत्तर: त्र्यधिकशतम् (त्रि + अधिक + शतम्)

  2. 180 (एक सौ अस्सी)

    उत्तर: अशीत्यधिकशतम् (अशीति + अधिक + शतम्)

प्रश्न 3. (2 अङ्काः)

  1. “पषकारस्य” उच्चारणस्थानं किं भवति ?

    उत्तर: “पषकारस्य” उच्चारणस्थानं मूर्धा भवति।

  2. एकार ऐकारयोः वर्णयोः उच्चारणस्थानं किं भवति ?

    उत्तर: एकार ऐकारयोः उच्चारणस्थानं कण्ठतालु भवति।

प्रश्न 4. अधोलिखिताभ्यामुपसर्गधातुभ्यां क्रियापदं रचयत – (2 अङ्काः)

  1. आ + नी

    उत्तर: आनयति (आ + नी + तिप्)

  2. निर् + गम्

    उत्तर: निर्गच्छति (निर् + गम् + तिप्)

प्रश्न 5. अधोलिखित पदयोः प्रयुक्तमुपसर्गयोः लिखत – (2 अङ्काः)

  1. अपकर्षः

    उत्तर: उपसर्गः – “अप”

  2. प्रस्तुतः

    उत्तर: उपसर्गः – “प्र”

प्रश्न 6. अधोलिखितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत – (3 अङ्काः)

  1. उत्पन्न

    उत्तर: उत् + पन्न = उत्पन्न (स्वरसन्धिः – गुणसन्धिः)

  2. गणेशः

    उत्तर: गण + ईशः = गणेशः (स्वरसन्धिः – वृद्धिसन्धिः)

  3. जगदीशः

    उत्तर: जगत् + ईशः = जगदीशः (व्यञ्जनसन्धिः – तकारस्य दकारः)

प्रश्न 7. अधोलिखितेषु पदेषु सन्धिं कृत्वा तस्य नाम-निर्देशनं कुरुत – (3 अङ्काः)

  1. कः + ईदृशः

    उत्तर: को + ईदृशः = कोईदृशः (स्वरसन्धिः – गुणसन्धिः)

  2. रामः + अवदत्

    उत्तर: राम + अवदत् = रामोऽवदत् (स्वरसन्धिः – विसर्गसन्धिः)

  3. निः + सन्देहः

    उत्तर: निः + सन्देहः = निस्सन्देहः (व्यञ्जनसन्धिः – विसर्गस्य सकारः)

निम्नलिखितपदयोः संस्कृते समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत — (1+1=2)

  1. घनश्यामः

    समासविग्रहः — घन इव श्यामः (घनः + श्यामः) = घनश्यामः।
    समासनाम — कर्मधारयसमासः।

  2. चक्रपाणिः

    समासविग्रहः — चक्रं पाणौ यस्य सः (चक्र + पाणि) = चक्रपाणिः।
    समासनाम — बहुव्रीहिसमासः।

निम्नलिखितपदयोः समस्तपदं निर्मित्वा समासस्य नामोल्लेखं कुरुत — (1+1=2)

  1. पोय समीपम् (संभवतः "पोय" इत्यस्य स्थाने "पोषः" अथवा "पोयः" इति पाठः, परन्तु स्पष्टार्थं "पोषः" इति गृहीत्वा) → पोषसमीपम्।
    समासनाम — तत्पुरुषसमासः (षष्ठीतत्पुरुषः)।

  2. ऋषीणां समाहारः → ऋषिसमाहारः।
    समासनाम — द्वन्द्वसमासः (समाहारद्वन्द्वः)।

पदयोः प्रयुक्त विभक्तिः तत् कारणं च लिखत — (1+1=2)

  1. छात्राः विद्यालयं प्रति गच्छन्ति ।

    विद्यालयम् — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्।
    कारणम् — 'प्रति' योगे द्वितीया विभक्तिः भवति (गत्यर्थकेषु प्रतियोगः)।

  2. पिता पुत्राय क्रुध्यति ।

    पुत्राय — चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्।
    कारणम् — 'क्रुध्' धातोः (क्रोधार्थक) योगे यस्मै क्रुध्यति तस्य चतुर्थी विभक्तिः भवति (क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्मत्वम्, अत्र चतुर्थी)।

अधोलिखितपदयोः प्रकृतिप्रत्ययौ लेखनीयौ — (1+1=2)

  1. नीतिः

    प्रकृतिः — नी (धातुः) + प्रत्ययः — क्तिन् (स्त्रीलिङ्गे) → नी + क्तिन् = नीतिः।

  2. हन्तव्यः

    प्रकृतिः — हन् (धातुः) + प्रत्ययः — तव्यत् (कर्मणि, विध्यर्थे) → हन् + तव्य = हन्तव्यः।

धातु-प्रत्ययं च संयोज्य पदरचनां कुरुत — (1+1=2)

  1. दा + ल्युट्

    पदरचना — दा + ल्युट् = दानम् (ल्युट् प्रत्ययः करणाधिकरणयोः भवति, अत्र भावे)।

  2. प्रच्छू + शतृ (संभवतः "प्रच्छ्" धातुः)

    पदरचना — प्रच्छ् + शतृ = पृच्छन् (शतृ प्रत्ययः वर्तमानकाले कर्तरि प्रयोगः)।

निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत — (1+1+1=3)

  1. तत् (स्त्रीलिङ्ग शब्दः प्रथमा विभक्तिः, एकवचने)

    रूपम् — सा।

  2. अस्मद् (चतुर्थी विभक्तिः, एकवचने)

    रूपम् — मह्यम्।

  3. हरि (तृतीया विभक्तिः, एकवचने)

    रूपम् — हरिणा।

अधोलिखितेषु क्रियापदेषु धातु-लकार-पुरुषवचनानि लिखत — (1+1+1=3)

  1. अफलत् (संभवतः "अफलत्" इति पाठः, किन्तु स्पष्टार्थं "अपठत्" इति गृहीत्वा)

    धातुः — पठ् (पढ़ना) / फल् (फलना) — यथासंभव।
    लकारः — लङ् (अनद्यतनभूतकालः)।
    पुरुषवचनम् — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।

  2. हनिष्यामि

    धातुः — हन् (हिंसायाम्)।
    लकारः — लृट् (भविष्यत्कालः)।
    पुरुषवचनम् — उत्तमपुरुषः, एकवचनम्।

  3. फलति (संभवतः "फलति" इति पाठः)

    धातुः — फल् (फलप्राप्तिः)।
    लकारः — लट् (वर्तमानकालः)।
    पुरुषवचनम् — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।

प्रश्न 5

अधोलिखित गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं संस्कृतमाध्यमेन लिखत —

आधुनिक युगे सूचना प्रौद्योगिक्यां क्रान्तिकारिपरिवर्तनं प्रतिदिनं पश्याम: — यथा दूरभाष:, दूरदर्शनं, चलदूरभाष:, संगणकयन्त्रं च | सूचनासंसाधनानां क्षेत्रे अभवत् | अन्ययन्त्राणामपेक्षया संगणकयन्त्रस्य कार्यक्षमता अधिका विद्यते | आंग्लभाषायाम् अस्य कृते कम्प्यूटर इति शब्द: अस्ति | अत्र 'कम्प्यूटर' मूलशब्द: | संगणकेन टंकणयन्त्रस्य, गणकयन्त्रस्य, दूरदर्शनयन्त्रस्य च सर्वा: विशेषता आत्मसात्कृता: | संगणके टंकणाय अक्षरकुञ्जिकापट्टः, गणकसामर्थ्य, दूरदर्शनयवनिका च सम्प्रविष्टा: सन्ति | आदेशग्राहक: (इनपुट), आदेशानुपालक: (आउटपुट), मस्तिष्कम् (प्रोसेसर), निर्देशसमूह: (प्रोग्राम), स्मृतिपटलश्च (मेमोरी) प्राय: पञ्चावयवात्मकम् यन्त्रमिदम् |

अधुना संगणकयन्त्रं शिक्षायाः क्षेत्रे अभिन्नम् अस्ति | इदम् अत्यल्पसमये सर्वाणि कार्याणि साफल्येन सम्पादयति |

(अ) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत |

उत्तरम्: संगणकयन्त्रम् अथवा आधुनिकसूचनाप्रौद्योगिकी

(ब) उपर्युक्त गद्यांशस्य संक्षिप्तीकरणं कुरुत |

उत्तरम्: आधुनिकयुगे सूचनाप्रौद्योगिक्यां क्रान्तिकारिपरिवर्तनं दृश्यते। दूरभाषः, दूरदर्शनम्, चलदूरभाषः, संगणकयन्त्रं च अत्र अन्तर्भवन्ति। संगणकयन्त्रस्य कार्यक्षमता अन्ययन्त्रापेक्षया अधिका वर्तते। आङ्ग्लभाषायाम् अस्य 'कम्प्यूटर' इति शब्दः। इदं यन्त्रं टंकणयन्त्रस्य, गणकयन्त्रस्य, दूरदर्शनयन्त्रस्य च विशेषताः धारयति। अस्य पञ्च अवयवाः सन्ति – आदेशग्राहकः, आदेशानुपालकः, मस्तिष्कम्, निर्देशसमूहः, स्मृतिपटलम्। अधुना शिक्षाक्षेत्रे अपि इदम् अभिन्नम् अस्ति।

(स) प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

  1. संगणकयन्त्रस्य आङ्ग्लभाषायां कः शब्दः अस्ति ?

    उत्तरम्: संगणकयन्त्रस्य आङ्ग्लभाषायां 'कम्प्यूटर' (Computer) इति शब्दः अस्ति।

  2. कस्य यन्त्रस्य अन्ययन्त्राणामपेक्षया कार्यक्षमता अधिका विद्यते ?

    उत्तरम्: संगणकयन्त्रस्य अन्ययन्त्राणामपेक्षया कार्यक्षमता अधिका विद्यते।

  3. संगणकयन्त्रं कति अवयवात्मकं भवति ?

    उत्तरम्: संगणकयन्त्रं पञ्च अवयवात्मकं भवति।

  4. आदेशग्राहकः इति शब्दस्य कृते आङ्ग्लभाषायां कः शब्दः अस्ति ?

    उत्तरम्: आदेशग्राहकः इति शब्दस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् 'इनपुट' (Input) इति शब्दः अस्ति।

  5. अधुना संगणकयन्त्रं कस्मिन् क्षेत्रे अभिन्नम् अस्ति ?

    उत्तरम्: अधुना संगणकयन्त्रं शिक्षाक्षेत्रे अभिन्नम् अस्ति।

प्रश्न 6

निम्नलिखितेषु एकस्य गद्यांशस्य हिन्दीभाषायाम् अनुवादः कुरुत —

(अ) अनुवादः

अस्माकं देशस्य नाम भारतवर्षम् अस्ति | अयं भरतस्य देशः अस्ति अतः भारतनाम्ना प्रसिद्धः अस्ति | ऋषभस्य पुत्रः भरतः वीरः आसीत् तस्य नाम्ना अयं देशः 'भारत' इति अस्ति | भरतस्य कुले जाताः अपि भारताः | भारतानां देशः भारतः | शकुन्तला-दुष्यन्तयोः पुत्रस्य नाम अपि भरतः आसीत् | सः अपि चक्रवर्ती सम्राट् आसीत् | प्रजानां मनुः अपि भरतः उच्यते | अस्माकं देशे अन्ये अपि भरताः अभवन्, यथा — रामस्य अनुजः भरतः, जडभरतः, नाट्यशास्त्रस्य रचयिता भरतः | एवं भरतस्य, भरतानां भारतानां वा देशः भारतः |

हिन्दी अनुवाद: हमारे देश का नाम भारतवर्ष है। यह भरत का देश है, इसलिए भारत नाम से प्रसिद्ध है। ऋषभ के पुत्र भरत वीर थे, उनके नाम पर यह देश 'भारत' कहलाता है। भरत के कुल में जन्मे लोग भी भारत कहलाते हैं। भारतों का देश भारत है। शकुन्तला और दुष्यन्त के पुत्र का नाम भी भरत था। वह भी चक्रवर्ती सम्राट थे। प्रजाओं का मनु भी भरत कहा जाता है। हमारे देश में अन्य भी भरत हुए, जैसे — राम के अनुज भरत, जड़भरत, नाट्यशास्त्र के रचयिता भरत। इस प्रकार भरत का, भरतों का या भारतों का देश भारत है।

प्रश्न 7. अधोलिखितेषु तीन गद्यांशयोः संस्कृते व्याख्या करणीया – 3+3=6

(अ) पाणिनि: संस्कृतस्य महान् वैयाकरण: आसीत् । पाणिनेः जन्म ख्रीस्तपूर्व सप्तशताब्द्याम् शालातुरग्रामे अभवत् । अतः सः 'शालातुरीय:' इति नाम अपि प्रसिद्धम् अस्ति । वर्तमानकाले पाकिस्तानदेशे स्थित: लहुरनामक: ग्राम एव शालातुर ग्राम: अस्ति । पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी आसीत् अतएव सः दाक्षीपुत्र: इत्यपि कथ्यते । 'पणिन:' इति पितुः नाम आसीत् अतः तस्य नाम “पाणिनि:' अभवत् । आचार्य: वर्ष: पाणिनेः गुरु: आसीत् । पाणिनि: “तक्षशिला' विद्यापीठे शिक्षा प्राप्तवान् ।

व्याख्या: पाणिनिः संस्कृतभाषायाः महान् वैयाकरणः आसीत्। तस्य जन्म ख्रीस्तपूर्व सप्तमशताब्द्यां शालातुरग्रामे अभवत्। अतः सः 'शालातुरीयः' इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। वर्तमानकाले पाकिस्तानदेशे स्थितः लहुरनामकः ग्रामः एव शालातुरग्रामः अस्ति। पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी आसीत्, अतः सः दाक्षीपुत्रः इति अपि कथ्यते। तस्य पितुः नाम 'पणिनः' आसीत्, अतः तस्य नाम 'पाणिनिः' अभवत्। आचार्यः वर्षः पाणिनेः गुरुः आसीत्। पाणिनिः तक्षशिलाविद्यापीठे शिक्षां प्राप्तवान्।

(ब) पुराणेषु पुष्करतीर्थस्य बहुमहत्त्वं वर्णितम् अस्ति । प्रतिवर्ष कार्तिकमासस्य पूर्णिमायाम् अत्र मेला भवति । पर्यटन दृष्ट्या पुष्करस्य बहुमहत्त्वम् अस्ति । अत्र देशीयाः विदेशीयाः च आगच्छन्ति । अस्माकं दृष्ट्या पुष्करस्य धार्मिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वं अस्ति । पुष्कर समीपे कनिष्ठपुष्करं, मध्यमपुष्करम् अपि सन्ति । समीपे सवितुः मन्दिरम् अपि अस्ति । किंचित् दूरे गयाकुण्डम् अस्ति ।

व्याख्या: पुराणेषु पुष्करतीर्थस्य अत्यधिकं महत्त्वं वर्णितम् अस्ति। प्रतिवर्षं कार्तिकमासस्य पूर्णिमायाम् अत्र महान् मेला भवति। पर्यटनदृष्ट्या पुष्करस्य बहुमहत्त्वम् अस्ति। अत्र देशीयाः विदेशीयाः च पर्यटकाः आगच्छन्ति। अस्माकं दृष्ट्या पुष्करस्य धार्मिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वम् अस्ति। पुष्करसमीपे कनिष्ठपुष्करं, मध्यमपुष्करम् अपि सन्ति। समीपे सूर्यदेवस्य मन्दिरम् अपि अस्ति। किंचित् दूरे गयाकुण्डम् अस्ति।

(स) अथ कदाचित् कस्मात् शशकस्य अवसर: आगतः । सः गमनमार्गे एकं कूपम् दृष्टवान् । कूपमध्ये आत्मन: प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा सः चिन्तितवान्-अहो, उपाय: दृष्ट: । सः अपराह्न-पर्यन्तं तत्र स्थित्वा मन्दं-मन्दं सिंहसमीपं गतवान् । सिंह: अपि समयातिक्रमेण बुभुक्षित: कोपाविष्टश्च आसीत् । शशकम् अवलोक्य सिंह: अवदत् - रे शशकाधम | एकस्तावत् त्वं लघु, अपरश्च समयातिक्रम: । तस्मात् अपराधात् त्वां विनाश्य प्रात: सकलान् पशून् मारयिष्यामि ।

व्याख्या: अथ कदाचित् कस्मैचित् शशकाय अवसरः आगतः। सः गमनमार्गे एकं कूपं दृष्टवान्। कूपमध्ये स्वस्य प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा सः चिन्तितवान् – 'अहो, उपायः दृष्टः' इति। सः अपराह्नपर्यन्तं तत्र स्थित्वा मन्दं मन्दं सिंहसमीपं गतवान्। सिंहः अपि समयातिक्रमेण बुभुक्षितः कोपाविष्टः च आसीत्। शशकम् अवलोक्य सिंहः अवदत् – 'रे शशकाधम! एकस्तावत् त्वं लघुः, अपरः च समयातिक्रमः। तस्मात् अपराधात् त्वां विनाश्य प्रातः सकलान् पशून् मारयिष्यामि' इति।

प्रश्न 8: अधोलिखित श्लोकों में से किसी एक का हिन्दी भाषा में अनुवाद कीजिए — 4 अंक

(अ) सुरससुबोधा विश्वमनोज्ञा
ललिता हृद्या रमणीया
अमृतवाणी संस्कृतभाषा
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥

(ब) अहो प्रियं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढ़चेतसम् ॥

हिन्दी अनुवाद (अ): संस्कृत भाषा मधुर, सरलता से समझ में आने वाली, विश्व को मनोहर लगने वाली, सुन्दर, हृदय को भाने वाली, रमणीय और अमृत के समान मीठी है। यह न तो क्लिष्ट है और न ही कठिन है।

हिन्दी अनुवाद (ब): अहो! जो मनुष्य अपने प्रिय मित्र से भी द्वेष करता है, उसे हानि पहुँचाता है और बुरे कर्म करता है, उसे मूढ़चेता (मूर्ख) कहा जाता है।

प्रश्न 9: निम्नलिखित पद्यों में से किसी एक की संस्कृत में व्याख्या लिखिए — 4 अंक

(अ) वहति करे या संस्कृति-कमलम्,
हसति च सित-पंकज-विमलम्,
वरद-मुद्रया दिशति अभयदाम्,
या सुदर्शना बन्ध मोक्षदा
धर्ममयी मम भारतमाता ॥

(ब) क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः क्रूरः ॥

व्याख्या (अ): अत्र कविः भारतमातुः स्तुतिं करोति। या माता स्वकरे संस्कृतिरूपं कमलं धारयति, श्वेतपद्मसमानं निर्मलं हास्यं करोति, वरदमुद्रया अभयदानं ददाति, सुदर्शना सती बन्धनात् मोक्षं प्रददाति, सा धर्ममयी भारतमाता मम वन्द्या।

व्याख्या (ब): अत्र क्रोधः अत्यन्तं दुर्जयः शत्रुः कथितः, लोभः अनन्तः व्याधिः उक्तः। यः सर्वभूतहितः सः साधुः, यः निर्दयः क्रूरः सः असाधुः इति कथ्यते।

प्रश्न 10: अधोलिखित प्रश्नों में से किन्हीं चार प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए — 4×2=8 अंक

  1. (क) “अमृतवाणी संस्कृतभाषा' पाठानुसारेण कर्मदीपिका का कथ्यते?

    उत्तरम्: “अमृतवाणी संस्कृतभाषा' पाठानुसारेण कर्मदीपिका नाम संस्कृतभाषायाः व्याकरणग्रन्थः कथ्यते।

  2. (ख) “यक्षप्रश्नाः' पाठानुसारेण गृहे कः मित्रम् इव भवति?

    उत्तरम्: “यक्षप्रश्नाः' पाठानुसारेण गृहे पत्नी मित्रम् इव भवति।

  3. (ग) “चाणक्य' पाठानुसारेण मगधसाम्राज्ये विश्वविद्यालयस्य नाम किम् आसीत्?

    उत्तरम्: “चाणक्य' पाठानुसारेण मगधसाम्राज्ये विश्वविद्यालयस्य नाम “नालन्दा” आसीत्।

  4. (घ) “सरस्वती' पाठानुसारेण सरस्वती नदी कुत्र प्रवहति?

    उत्तरम्: “सरस्वती' पाठानुसारेण सरस्वती नदी हिमालयात् निर्गत्य प्लक्षक्षेत्रे प्रवहति।

  5. (ड) “बुद्धिर्यस्य बलं तस्य' पाठानुसारेण नरः आत्मनः प्रतिबिम्बं कस्मिन् स्थाने पश्यति?

    उत्तरम्: “बुद्धिर्यस्य बलं तस्य' पाठानुसारेण नरः आत्मनः प्रतिबिम्बं जले पश्यति।

  6. (च) “सूक्तिसुधा' पाठानुसारेण कः जनः अपृष्टः बहुभाषते?

    उत्तरम्: “सूक्तिसुधा' पाठानुसारेण मूर्खः जनः अपृष्टः बहुभाषते।

  7. (छ) “यस्तु क्रियावान् पुरुषः स फलति' पाठानुसारेण विक्रमः नगरे कतिरात्रिपर्यन्तं निवसति स्म?

    उत्तरम्: “यस्तु क्रियावान् पुरुषः स फलति' पाठानुसारेण विक्रमः नगरे तिस्रः रात्रीः पर्यन्तं निवसति स्म।

  8. (ज) “महाराणा प्रतापः' पाठानुसारेण प्रतापस्य मृत्युः कथम् अभवत्?

    उत्तरम्: “महाराणा प्रतापः' पाठानुसारेण प्रतापस्य मृत्युः युद्धभूमौ शत्रुभिः सह युध्यमानस्य अभवत्।

प्रश्नपत्रम् – 2010 (S-71)

प्रश्न 21

अधोलिखितयोः कस्यचित्‌ एकस्य पाठस्य सारं हिन्दीभाषायां लिखत —

  1. यस्तु क्रियावान्‌ पुरुषः स विद्वान्‌
  2. अथवा भारतवर्षम्‌

हल: छात्र अपनी पाठ्यपुस्तक से किसी एक पाठ का सारांश हिंदी में लिखें। उदाहरण के लिए, 'भारतवर्षम्' पाठ का सारांश: भारतवर्ष एक प्राचीन एवं महान देश है। यहाँ अनेक धर्मों, भाषाओं और संस्कृतियों का समावेश है। इसकी भूमि पवित्र है और यहाँ अनेक ऋषि-मुनियों ने जन्म लिया। भारत की एकता और अखंडता इसकी सबसे बड़ी विशेषता है।

प्रश्न 22

अधोलिखित शब्दाधारित पञ्च वाक्यानां निर्माणं कुरुत — (5×1=5)

  1. त्वया
  2. मन्त्रिणा
  3. खलु
  4. 84:
  5. क्रीडित्वा

हल:

  1. त्वया – त्वया पुस्तकं पठनीयम्। (तुम्हें पुस्तक पढ़नी चाहिए।)
  2. मन्त्रिणा – मन्त्रिणा राज्ञे सन्देशः प्रेषितः। (मंत्री ने राजा को संदेश भेजा।)
  3. खलु – सत्यमेव खलु जयते। (सत्य की ही जीत होती है।)
  4. 84: – अष्टचत्वारिंशत् छात्राः कक्षायाम्‌ सन्ति। (कक्षा में 48 छात्र हैं।)
  5. क्रीडित्वा – बालाः क्रीडित्वा गृहम्‌ आगच्छन्। (बच्चे खेलकर घर आए।)

प्रश्न 23

स्वपाठ्यपुस्तकात्‌ द्वौ श्लोकौ लिखत यौ प्रश्नपत्रेऽस्मिन्‌ न समाविष्टौ। (2+2=4)

हल: छात्र अपनी पाठ्यपुस्तक से दो ऐसे श्लोक लिखें जो इस प्रश्नपत्र में शामिल नहीं हैं। उदाहरण:

  1. विद्याधनं सर्वधनं प्रधानम्।
    न चौरहार्यं न च राजहार्यम्।
    न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
    व्यये कृते वर्धते एव नित्यम्।।
  2. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
    न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।

प्रश्न 24

"वैद्ययोगी सम्भाषणम्" अथवा "स्वादिष्टं भोजनम्" विषये 6-8 वाक्येषु संस्कृतवार्तालापं लिखत। (3)

हल: "स्वादिष्टं भोजनम्" विषये संस्कृतवार्तालापः —

रामः: अहो! अद्य भोजनं कियत् स्वादिष्टम्‌ अस्ति।

श्यामः: आम्‌, माता अद्य पनीरं शाकं च अत्यन्तं रुचिकरं पक्ववती।

रामः: रोटिका अपि कोमला अस्ति।

श्यामः: दालः अपि सुस्वादुः अस्ति।

रामः: मिष्टान्नं किम्‌ अस्ति?

श्यामः: खीरं अस्ति।

रामः: वाह! अद्य तु भोजनं उत्तमम्‌ अभवत्।

श्यामः: सत्यम्‌, मातुः हस्तस्य रुचिः एव निराली अस्ति।

प्रश्न 25

अमृतसरस्य निधिं मत्वा स्वसखीं लतायै स्वस्य जन्मदिवसे उपहारं प्रति पत्रमेकं संस्कृते लिखत। (3)

हल:

दिनाङ्कः: १५ मार्च २०१०

प्रिय सखी लता!

सप्रेम नमः।

अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहं जानामि यत्‌ त्वं अमृतसरस्य निधिं मत्वा मम जन्मदिवसे उपहारं दातुम्‌ इच्छसि। अतः अहं त्वां निवेदयामि यत्‌ मम जन्मदिवसः आगामि रविवासरे अस्ति। त्वं किमपि सुन्दरं पुस्तकं वा चित्रं वा उपहारं दातुं शक्नोषि। कृपया मम गृहे समये आगच्छ।

भवत्याः सखी
सीता

— पृष्ठ 7 समाप्त —