RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers

You opened the RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers page — a focused place to read the real previous year question paper for that subject and year. RBSE Solution keeps exam-year sets together so you can practise the same cycle your seniors faced.

Previous year papers reward patience: read instructions, note mark distribution, then attempt questions before peeking at solutions elsewhere on the site. This URL always loads the same free previous year papers content for )-S-71-2011 (2011).

Use the details table to confirm class and year, then scroll to the paper images or PDF below. More subjects from 2011 are linked later on this page.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 10th
Exam year 2011
Subject )-S-71-2011
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2011, and subject )-S-71-2011 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

How to practise with this question paper

Stage one: read the )-S-71-2011 question paper from 2011 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.

Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.

RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011

Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2011 (2011).

RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 10th 2011 )-S-71-2011 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2011 2011 solved Previous Year Question Papers

माध्यमिक परीक्षा, 2012

तृतीय भाषा (Third Language) – संस्कृतम् (SANSKRIT)

समय : 3¼ (सपाद होरात्रयम्)    पूर्णाक : 80

परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः

  1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः अनिवार्यतः लेख्यः।
  2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
  3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरमुत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
  4. प्रत्येक प्रश्नभागस्योत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
  5. प्रथम प्रश्नस्य चत्वारः (i, ii, iii एवं iv) भागाः सन्ति। प्रत्येक भागस्य उत्तरस्य चत्वारः (अ, ब, स एवं द) विकल्पाः सन्ति। समुचित विकल्पस्य उत्तराक्षरं उत्तरपुस्तिकायां निम्नलिखिततालिकां निर्माय सम्मुखे एव लेखनीयम्।
प्रश्न भागः समुचित उत्तराक्षरम्
1. (i)
1. (ii)
1. (iii)
1. (iv)

S—7—Sans. (T.L.) [ S—15 ] [ Turn over

प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (2011)

खण्डः – क

  1. “ह” कारस्य उच्चारण स्थानमस्ति –

    • (अ) उरः
    • (ब) नासिका
    • (स) कण्ठः
    • (द) कण्ठः

    स्पष्टीकरणम् : “ह” वर्णः कण्ठ्यः अस्ति, अतः अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः भवति।

  2. “ऋ” कारस्य उच्चारणं भवति –

    • (अ) नासिका
    • (ब) कण्ठः
    • (स) मूर्धा
    • (द) ओष्ठौ

    स्पष्टीकरणम् : “ऋ” वर्णः मूर्धन्यः अस्ति, अतः अस्य उच्चारणस्थानं मूर्धा भवति।

  3. हल्दीघाटीयुद्धं ईशवीये 1576 वर्षे जून मासस्य ………………… दिनाङ्के प्रारब्धम्।

    • (अ) पञ्चविंशतिः
    • (ब) एकोविंशतिः
    • (स) त्रयोविंशतिः
    • (द) सप्तविंशतिः

    स्पष्टीकरणम् : हल्दीघाटीयुद्धम् 1576 ई. जून मासस्य 23 दिनाङ्के (त्रयोविंशतिः) आरब्धम्।

  4. पाणिनेः श्रद्दधानोऽनसूयः पुरुषः …………… वर्षाणि जीवति।

    • (अ) नवतिः
    • (ब) पञ्चाशत्
    • (स) सहस्रम्
    • (द) शतम्

    स्पष्टीकरणम् : पाणिनेः श्रद्दधानः अनसूयः पुरुषः शतं वर्षाणि जीवति इति शास्त्रे उक्तम्।

खण्डः – ख

  1. निम्नलिखितौ संख्यावाचि शब्दौ संस्कृते लिखत –

    1. 161 (एक सौ इकसठ) – एकाधिकशतम् अथवा एकषष्ट्यधिकशतम्
    2. 510 (पाँच सौ दस) – पञ्चाधिकशतम् अथवा दशाधिकपञ्चशतम्

  2. “लृ” कारस्य उच्चारणस्थानं किं भवति ?

    “लृ” कारस्य उच्चारणस्थानं दन्तमूलम् (दन्तमूलीय) भवति। अयं वर्णः दन्तमूलात् उच्चार्यते।

  3. “व” कारस्य उच्चारणस्थानं किं भवति ?

    “व” कारस्य उच्चारणस्थानं दन्तोष्ठम् (दन्तौष्ठ्य) भवति। अयं वर्णः दन्तानाम् ओष्ठस्य च संयोगेन उच्चार्यते।

  4. अधोलिखिताभ्यामुपसर्गधातुभ्यां क्रियापदं रचयत –

    1. अव + गम् → अवगच्छति (अवगमनम्)
    2. निस् + सृ → निःसरति (निःसरणम्)

  5. अधोलिखित पदयोः प्रयुक्तः उपसर्गः लिखत –

    1. उज्ज्वलः – उपसर्गः उत् (उत् + ज्वल्)
    2. अधिकृत्य – उपसर्गः अधि (अधि + कृ + ल्यप्)

  6. अधोलिखितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धिनामानि लिखत –

    1. दिग्गजः → दिक् + गजः (व्यञ्जनसन्धिः – क् + ग = ग्ग)
    2. सचित् → स + चित् (स्वरसन्धिः – अ + च = अच्)
    3. सत्कारः → सत् + कारः (व्यञ्जनसन्धिः – त् + क = त्क)

7. अधोलिखितेषु पदेषु सन्धिं कृत्वा तस्य नाम-निर्देशनं कुरुत —

  1. नि: + छल: → निश्छल: (विसर्ग सन्धि / श्-त्-ष्-स्-न्-र्-प्-फ्-भ्-म्-य्-र्-ल्-व्-ह्-ड्-ढ्-ण्-ष्-स्-ह्-क्-ख्-ग्-घ्-ङ्-च्-छ्-ज्-झ्-ञ्-ट्-ठ्-ड्-ढ्-ण्-त्-थ्-द्-ध्-न्-प्-फ्-ब्-भ्-म्-य्-र्-ल्-व्-श्-ष्-स्-ह्-ल्-क्ष्-त्र्-ज्ञ्) – विसर्ग सन्धि
  2. गोविन्द: + लिखति → गोविन्दो लिखति (उत्व सन्धि / विसर्ग सन्धि)
  3. राम: + शेते → रामः शेते (विसर्ग सन्धि / विसर्ग का लोप नहीं)

8. निम्नलिखितपदयो: संस्कृते समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत —

  1. पीताम्बरम् → पीतम् अम्बरम् (कर्मधारय समास)

9. निम्नलिखितपदयो: समस्तपदं निर्माय समासस्य नामोल्लेखं कुरुत —

  1. चन्द्र: शेखरे यस्य स: → चन्द्रशेखरः (बहुव्रीहि समास)
  2. दिनं प्रति → प्रतिदिनम् (अव्ययीभाव समास)

10. अधोलिखितपदयो: प्रयुक्त विभक्ति: कारणं च लिखत —

  1. राजमार्गम् अभित: सन्ति → द्वितीया विभक्तिः (अभितः योगे द्वितीया)
  2. सीता गीतया साकम् पठति → तृतीया विभक्तिः (साकम् योगे तृतीया)

11. अधोलिखितपदयो: प्रकृतिप्रत्ययौ लेखनीयौ —

  1. आनन्दः → आनन्द + सुँ (प्रातिपदिक + विभक्ति प्रत्यय)
  2. नयनम् → नी + ल्युट् (धातु + कृत् प्रत्यय)

12. धातु-प्रत्ययं च संयोज्य पदरचनां कुरुत —

  1. श्री + मतुप् → श्रीमान् (श्रीमत् शब्द)
  2. रक्ष् + तव्यत् → रक्षितव्यम् (कृदन्त पद)

13. निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत —

  1. युष्मद् (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन) → युष्माकम्
  2. पति (तृतीया विभक्ति, एकवचने) → पत्या
  3. यत् (स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, द्विवचने) → ये

14. अधोलिखितेषु क्रियापदेषु धातु-लकार-पुरुषवचनानि लिखत —

  1. इच्छन्तु → धातु: इष्, लकार: लोट्, पुरुष: प्रथमपुरुष, वचन: बहुवचन
  2. प्रक्ष्यामि → धातु: प्र + क्षि, लकार: लृट् (भविष्यत्), पुरुष: उत्तमपुरुष, वचन: एकवचन
  3. लभध्वे → धातु: लभ्, लकार: लट् (वर्तमान), पुरुष: मध्यमपुरुष, वचन: बहुवचन

प्रश्न 5

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं संस्कृतमाध्यमेन लिखत —

निरपराधानां प्राणिनां हिंसनं न कर्त्तव्यम्‌ इत्यहिंसाया: भाव: । अहिंसैव परमो धर्म: । अतएव भगवान्‌ बुद्ध: भगवान्‌ महावीर:, महात्मागान्धिमहोदयश्च अहिंसाया: एवोपदेशं दत्तवन्त: | अहिंसाया: प्रचारे एवै तेषां जीवनं व्यतीतम्‌ । महात्मनो गान्धिमहोदयस्य संरक्षणे अहिंसाशस्त्रेणैव भारतवर्ष पराधीनतापाशं छित्वा स्वतन्त्रतामलभत । अहिंसाशस्त्रेणैव भीता विदेशीया: स्वदेशं त्यक्त्वा पलायिता: | एषोऽहिंसाया एव महिमास्ति । भगवान्‌ मनुरपि दशलाक्षणिक धर्मगणनायाम्‌ अहिंसाया: प्राथम्यमुद्घोषितवान्‌ ।

यदि संसारे हिंसाया: प्रसार: स्यात् तर्हि न कोऽपि मनुष्यो देशो वा संसारे सुखेन शान्त्या च स्थातु शक्नोति | हिंसया मनुष्य: क्रूर:, निर्दय:, सद्भावहीनश्च भवति | अत: सर्वैरपि सर्वदा सर्वभावेन अहिंसाधर्म: पालनीय: | लोकस्य च हितं कर्त्तव्यम्‌ |

(अ) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत |

उत्तर: अहिंसाया: महिमा (अथवा) अहिंसा परमो धर्म:

(ब) उपर्युक्त गद्यांशस्य संक्षिप्तीकरणं कुरुत |

उत्तर: अहिंसा परमो धर्म: अस्ति। निरपराधानां प्राणिनां हिंसनं न कर्त्तव्यम्। भगवान् बुद्ध:, महावीर:, महात्मा गान्धी च अहिंसाया: उपदेशं दत्तवन्तः। अहिंसाशस्त्रेणैव भारतं स्वतन्त्रतामलभत। हिंसया मनुष्यः क्रूरः भवति। अतः सर्वैः अहिंसाधर्मः पालनीयः।

(स) प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

  1. निरपराधानां प्राणिनां किं न कर्त्तव्यम्‌ ?

    2. उत्तर: निरपराधानां प्राणिनां हिंसनं न कर्त्तव्यम्।

  2. अहिंसाया: उपदेशं के दत्तवन्तः ?

    3. उत्तर: भगवान् बुद्ध:, भगवान् महावीर:, महात्मा गान्धिमहोदयः च अहिंसाया: उपदेशं दत्तवन्तः।

  3. महात्मनो गान्धिमहोदयस्य संरक्षणे कीदृशेन शस्त्रेण भारतवर्ष स्वतन्त्रतामलभत ?

    4. उत्तर: महात्मनो गान्धिमहोदयस्य संरक्षणे अहिंसाशस्त्रेण भारतवर्ष स्वतन्त्रतामलभत।

  4. भगवान्‌ मनु: दशलाक्षणिक धर्मगणनायां कस्या: प्राथम्यमुद्घोषयत्‌ ?

    5. उत्तर: भगवान् मनुः दशलाक्षणिक धर्मगणनायाम् अहिंसायाः प्राथम्यम् उद्घोषयत्।

  5. कया मनुष्य: क्रूर: निर्दय: सद्भावहीनश्च भवति ?

    6. उत्तर: हिंसया मनुष्यः क्रूरः, निर्दयः, सद्भावहीनः च भवति।

प्रश्न 6

निम्नलिखितेषु एकं गद्यांशयो: हिन्दी भाषायाम्‌ अनुवादं कुरुत —

(क) संस्कृत गद्यांश:

चाणक्यस्य मूलनाम “विष्णुगुप्त:” आसीत् | सः चणकस्य पुत्र आसीत् अतएव “चाणक्य:” इत्यपि कथ्यते | तस्य एवं अपरं नाम 'कौटिल्य:' अपि आसीत् | चाणक्यस्य जन्म तृतीयशताब्द्याम् अभवत्‌ | सः स्वयं राजनीतिज्ञ: आसीत् अतएव राजनीतिशास्त्रं, धर्मशास्त्रं, विधिशास्त्रम्‌ , अर्थशास्त्रम्‌ च अधिकृत्य “अर्थशास्त्रम्‌' इति ग्रन्थस्य रचनां कृतवान्‌ | अर्थशास्त्रे राजनीतिविषयकाणि सूत्राणि सन्ति |

हिन्दी अनुवाद: चाणक्य का मूल नाम "विष्णुगुप्त" था। वह चणक के पुत्र थे, इसलिए उन्हें "चाणक्य" भी कहा जाता है। उनका एक अन्य नाम 'कौटिल्य' भी था। चाणक्य का जन्म तीसरी शताब्दी में हुआ था। वह स्वयं राजनीतिज्ञ थे, इसलिए उन्होंने राजनीतिशास्त्र, धर्मशास्त्र, विधिशास्त्र और अर्थशास्त्र पर आधारित "अर्थशास्त्र" नामक ग्रंथ की रचना की। अर्थशास्त्र में राजनीति विषयक सूत्र हैं।

प्रश्न 7. अधोलिखितेषु गद्यांशयोः संस्कृते व्याख्या करणीया – (3+3=6)

(अ) प्रथमः गद्यांशः

तदा विक्रमः तस्मै अभयं दत्त्वा नदीजले प्रविश्य पत्न्या सह तं वृद्धं महाप्रवाहात् आकृष्य तटम् आनीतवान्। वृद्धः अपि स्वस्थः भूत्वा विक्रमम् अवदत् – "भो महासत्त्व ! मम एतत् शरीरं मम मातृपितृभ्याम् उत्पादितम्, इदानीं तव सकाशात् पुनः जन्मप्राप्तम्, अतः त्वया मया सह पुण्यं गृहाण।" इत्युक्त्वा आशिषं च दत्वा सः वृद्धः पत्न्या सह निजस्थानं गतः।

व्याख्या

अस्मिन् गद्यांशे विक्रमस्य पराक्रमः तथा दयालुता वर्णिता। विक्रमः तस्मै वृद्धाय अभयं दत्त्वा नदीजले प्रविश्य पत्न्या सह तं वृद्धं महाप्रवाहात् आकृष्य तटम् आनीतवान्। वृद्धः स्वस्थः भूत्वा विक्रमम् अवदत् – "हे महासत्त्व ! मम एतत् शरीरं मम मातापितृभ्याम् उत्पादितम्, किन्तु इदानीं तव सकाशात् पुनः जन्म प्राप्तम्। अतः त्वया मया सह पुण्यं गृहाण।" इति उक्त्वा आशीर्वादं दत्वा सः वृद्धः पत्न्या सह स्वस्थानं गतः। अत्र विक्रमस्य शौर्यं तथा वृद्धस्य कृतज्ञता प्रदर्शिता।

(ब) द्वितीयः गद्यांशः

भारतवर्षस्य पुरातनाः ऋषयः – मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठः। ते एव सप्तऋषयः अपि कथ्यन्ते। चत्वारः वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, रामायणम्, महाभारतम्, षड्दर्शनानि च भारतवर्षस्य पुरातनानि शास्त्राणि सन्ति। अत्रत्याः जनाः स्वजीवने धर्म-अर्थ-कामानां प्राप्त्यर्थं प्रयत्नशीलाः भवन्ति। मृत्योः अनन्तरं मोक्षम् इच्छन्ति। एवं चतुर्णां पुरुषार्थानां प्राप्तिः एव जीवनस्य लक्ष्यं वर्तते।

व्याख्या

अस्मिन् गद्यांशे भारतवर्षस्य पुरातनाः ऋषयः तथा शास्त्राणि वर्णितानि। भारतवर्षस्य पुरातनाः ऋषयः सन्ति – मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठः। एते एव सप्तऋषयः इति कथ्यन्ते। चत्वारः वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, रामायणम्, महाभारतम्, षड्दर्शनानि च भारतवर्षस्य पुरातनानि शास्त्राणि सन्ति। अत्रत्याः जनाः स्वजीवने धर्म-अर्थ-कामानां प्राप्त्यर्थं प्रयत्नशीलाः भवन्ति। मृत्योः अनन्तरं मोक्षम् इच्छन्ति। एवं चतुर्णां पुरुषार्थानां प्राप्तिः एव जीवनस्य लक्ष्यं वर्तते। अत्र भारतीय संस्कृतेः गौरवं तथा पुरुषार्थचतुष्टयस्य महत्त्वं प्रतिपादितम्।

(स) तृतीयः गद्यांशः

पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रीणां वाणी सदा मधुरा भवति। तासां स्वभावः अपि मधुरः भवति। समाजे नारी एव क्वचित् पुत्रीरूपेण, क्वचित् भगिनीरूपेण, क्वचित् पत्नीरूपेण, क्वचित् मातृरूपेण च तिष्ठति। एतासु भूमिकासु तस्याः मातृभूमिका सर्वोपरि वर्तते। नार्यः मातृशक्तेः प्रतीकभूताः सन्ति। अतः सर्वदा स्त्रीणां सम्मानः करणीयः। यस्मिन् समाजे स्त्रीणां सम्मानः न भवति सः समाजः सुखं न प्राप्नोति।

व्याख्या

अस्मिन् गद्यांशे स्त्रीणां महत्त्वं तथा समाजे तासां स्थानं वर्णितम्। पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रीणां वाणी सदा मधुरा भवति। तासां स्वभावः अपि मधुरः भवति। समाजे नारी एव क्वचित् पुत्रीरूपेण, क्वचित् भगिनीरूपेण, क्वचित् पत्नीरूपेण, क्वचित् मातृरूपेण च तिष्ठति। एतासु भूमिकासु तस्याः मातृभूमिका सर्वोपरि वर्तते। नार्यः मातृशक्तेः प्रतीकभूताः सन्ति। अतः सर्वदा स्त्रीणां सम्मानः करणीयः। यस्मिन् समाजे स्त्रीणां सम्मानः न भवति सः समाजः सुखं न प्राप्नोति। अत्र स्त्रीसम्मानस्य आवश्यकता तथा तस्य समाजसुखे महत्त्वं प्रतिपादितम्।

प्रश्न 8

अधोलिखित पद्ययोः कस्यचित् एकस्य हिन्दी भाषायाम् अनुवादं कुरुत – 4

(अ) कुरुक्षेत्र-समराद्भण गीता

विश्ववन्दिता भगवद्‌गीता ।
अमृतमधुरा - कर्म दीपिका
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥

(ब) स च सर्वगुणोपेत: कौशल्यानन्दवर्धन: |

समुद्र इव गाम्भीर्ये स्थिरः पर्वत इव स्थितः ॥

हिन्दी अनुवाद (पद्य 'अ' का): कुरुक्षेत्र के युद्ध से उत्पन्न, विश्व द्वारा वन्दित भगवद्गीता अमृत के समान मधुर है। वह कर्म की दीपिका (प्रकाशक) है, न तो क्लिष्ट है और न ही कठिन।

प्रश्न 9

निम्नलिखित पद्ययोः कस्यचित् एकस्य संस्कृते व्याख्यां लिखत – 4

(अ) अहिंसा सत्यमक्रोधो, धर्मः क्षमा शौचमिन्द्रियनिग्रह: |

धीर्विद्या सत्यमक्रोधो, दशकं धर्मलक्षणम् ॥

(ब) महिमामण्डित भारतधरणी यस्यैकस्य महिम्ना |

स्वाभिमान-गुरुगौरवभारं स्वदते सत् गरिम्णा ।
सजूजीवयति सकलमपि राष्ट्रं सत् क्षत-मवदानम् |
एतद् राजस्थानम् |

संस्कृत व्याख्या (पद्य 'अ' का): अत्र दश धर्मलक्षणानि उक्तानि – अहिंसा, सत्यम्, अक्रोधः, धर्मः, क्षमा, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम् (पुनः) इति। एते गुणाः धर्मस्य चिह्नानि सन्ति। अहिंसा प्राणिनाम् अविहिंसनम्, सत्यं यथार्थवचनम्, अक्रोधः क्रोधाभावः, धर्मः कर्तव्यपालनम्, क्षमा परिग्रहः, शौचं बाह्याभ्यन्तरशुद्धिः, इन्द्रियनिग्रहः इन्द्रियसंयमः, धीः बुद्धिः, विद्या ज्ञानम्, सत्यं पुनः सत्यवचनम्। एते दश धर्मस्य लक्षणानि भवन्ति।

प्रश्न 20

अधोलिखित प्रश्नेषु केषांचित् चतुर्णा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृते लिखत – 4×2=8

  1. (क) “स्नेहमयी मम भारतमाता” पाठानुसारेण भारतमाता केभ्यः वितरति ?

    उत्तरम्: “स्नेहमयी मम भारतमाता” पाठानुसारेण भारतमाता स्वसुताय (स्वपुत्राय) सर्वं वितरति – अन्नं, जलं, वायुं, प्रकाशं, ज्ञानं, संस्कृतिं च। सा मातृवत् स्नेहेन सर्वं प्रददाति।

  2. (ख) “पाणिनि:” पाठानुसारेण पाणिनेः अष्टाध्यायीम् अधिकृत्य केन वार्तिकानि लिखितानि ?

    उत्तरम्: “पाणिनि:” पाठानुसारेण पाणिनेः अष्टाध्यायीम् अधिकृत्य कात्यायनेन वार्तिकानि लिखितानि। कात्यायनः पाणिनेः सूत्राणां विवेचनार्थं वार्तिकग्रन्थं रचितवान्।

  3. (ग) 'सूक्तिसुधा' पाठानुसारेण भूतिमिच्छता पुरुषेण के दोषाः हातव्याः ?

    उत्तरम्: 'सूक्तिसुधा' पाठानुसारेण भूतिमिच्छता पुरुषेण कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः, मदः, मात्सर्यः इति दोषाः हातव्याः। एते दोषाः मनुष्यस्य पतनकारणानि सन्ति।

  4. (घ) “स्वभावो दुरतिक्रम:” पाठानुसारेण शृगालः नगरे कथं प्रविष्टः ?

    उत्तरम्: “स्वभावो दुरतिक्रम:” पाठानुसारेण शृगालः नगरे कूपे पतितः आसीत्। ततः कस्यचित् पुण्यात्मनः साहाय्येन कूपात् निर्गत्य नगरे प्रविष्टः। सः नगरे भ्रमन् स्वभाववशात् पुनः कुक्कुरादीन् द्रष्टुम् इच्छुः अभवत्।

  5. (ड) “बुद्धिर्यस्य बलं तस्य” पाठानुसारेण “प्रातः सकलान् पशून् मारयिष्यामि” इति केन कथितम् ?

    उत्तरम्: “बुद्धिर्यस्य बलं तस्य” पाठानुसारेण “प्रातः सकलान् पशून् मारयिष्यामि” इति शृगालेन कथितम्। शृगालः स्वबुद्ध्या सिंहं वञ्चयित्वा पशून् भक्षयितुम् एवम् अवदत्।

  6. (च) “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते” पाठानुसारेण यत्र तु नार्यः पूज्यन्ते तत्र का भवन्ति ?

    उत्तरम्: “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते” पाठानुसारेण यत्र तु नार्यः पूज्यन्ते तत्र देवाः प्रसीदन्ति। यत्र नार्यः पूजिताः भवन्ति, तत्र देवाः निवसन्ति इति शास्त्रवचनम्।

  7. (छ) “पुष्करमाहात्म्यम्” पाठानुसारेण पुष्करनगरे प्रतिवर्ष कस्य मासस्य पूर्णिमायां मेला भवति ?

    उत्तरम्: “पुष्करमाहात्म्यम्” पाठानुसारेण पुष्करनगरे प्रतिवर्ष कार्तिकमासस्य पूर्णिमायां मेला भवति। अयं मेलः पुष्करतीर्थे महता समारोहेण आयोज्यते।

  8. (ज) “यक्षप्रश्ना:” पाठानुसारेण कः पुरुषः मृतः ज्ञेयः ?

    उत्तरम्: “यक्षप्रश्ना:” पाठानुसारेण यः पुरुषः धर्मं न पालयति, सः मृतः ज्ञेयः। यक्षः युधिष्ठिरम् अवदत् – यः धर्मं न अनुसरति, सः जीवन्नपि मृत एव।

प्रश्नपत्रम् – 2011 (कक्षा 10)

प्रश्न 22. अधोलिखितपाठयोः कस्यचित् एकस्य सारं हिन्दीभाषायां लिखत –

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य ... अथवा स्वभावो दुरतिक्रमः |

हल: इस पाठ का सार यह है कि जिस व्यक्ति के पास बुद्धि है, उसी के पास सच्चा बल है। बुद्धिहीन व्यक्ति का बल व्यर्थ होता है। दूसरे पाठ में कहा गया है कि स्वभाव को बदलना अत्यंत कठिन है, अतः मनुष्य को अपने स्वभाव को सुधारने का प्रयास करना चाहिए।

प्रश्न 23. अधोलिखित शब्दाधारित पंच वाक्यानां निर्माणं कुरुत – (5×1=5)

  1. पठित्वा
  2. हसित्वा
  3. गत्वा
  4. खादित्वा
  5. लिखित्वा

हल:

  1. पठित्वा – छात्रः पुस्तकं पठित्वा गृहं गच्छति।
  2. हसित्वा – बालिका हसित्वा उत्तरं ददाति।
  3. गत्वा – रामः विद्यालयं गत्वा पठति।
  4. खादित्वा – सः फलं खादित्वा जलं पिबति।
  5. लिखित्वा – लेखकः पत्रं लिखित्वा प्रेषयति।

प्रश्न 24. स्वपाठ्यपुस्तकात् द्वौ श्लोकौ लिखत, यौ प्रश्नपत्रे अस्मिन् न समाविष्टौ । (2+2=4)

हल:

प्रथम श्लोकः – विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनमाप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥

द्वितीय श्लोकः – उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

प्रश्न 25. “वार्षिकोत्सवः” अथवा “क्रीडाविषये सम्भाषणम्” विषये 6-8 वाक्येषु संस्कृतवार्तालापं लिखत । (3)

हल: (वार्षिकोत्सवः)

रामः: अहो! अद्य विद्यालये वार्षिकोत्सवः अस्ति।

श्यामः: आम्, अत्र बहवः कार्यक्रमाः भविष्यन्ति।

रामः: त्वं किं प्रस्तुतं करोषि?

श्यामः: अहं नृत्यं करिष्यामि। भवान् किं करिष्यति?

रामः: अहं गीतं गास्यामि।

श्यामः: उत्तमम्! प्रधानाचार्यः पुरस्कारान् दास्यति।

रामः: वयम् उत्साहेन भागं ग्रहीष्यामः।

प्रश्न 26. भवान्/भवती उदयपुरस्य गोकुलानन्दं मत्वा स्वमित्रं रमेशाय दीपावलीशुभाशयपत्रमेकं संस्कृते विलिखत । (3)

हल:

दिनाङ्कः: 15-10-2011

प्रिय मित्र रमेश,

सप्रेम नमस्ते। अत्र उदयपुरे गोकुलानन्दः सुखेनास्ति। दीपावलीपर्वणि तुभ्यं मम हार्दिकाः शुभाशयाः। दीपावली अवसरे त्वं सुखी भव, धनधान्यसमृद्धिं प्राप्नुहि। इदं पर्व तव जीवने आनन्दं शान्तिं च आनयतु।

भवदीयः,
गोकुलानन्दः