RBSE Class 10th 2017 )-S-71-2017 Previous Year Papers
Class 10th students hunting authentic previous year papers for )-S-71-2017 (2017) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 10th |
| Exam year | 2017 |
| Subject | )-S-71-2017 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 10th, year 2017, and subject )-S-71-2017 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the )-S-71-2017 question paper from 2017 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 10th 2017 )-S-71-2017
Scroll through the Previous Year Papers pages for )-S-71-2017 (2017).
Rajasthan Board Class 10th )-S-71-2017 2017 solved Previous Year Question Papers
माध्यमिक परीक्षा, 2017
SECONDARY EXAMINATION, 2017
तृतीय भाषा – संस्कृतम्
समय : 3:15 (सपाद होरात्रयम्) अधिकतमांका: 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयानि।
- एकस्य प्रश्नस्य सर्वे भागाः एकत्र एव लेखनीयाः।
- सर्वे प्रश्नाः संस्कृतभाषयैव उत्तरणीयाः।
प्रश्नपत्रम् : S-71-2017 प्रश्नसंख्या : 22 मुद्रितपृष्ठसंख्या : 2
(पृष्ठ 1 का 11)
प्रश्न 1. निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर इस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर यथानिर्देश लिखिए -
स्वस्थाः छात्राः समये उत्तिष्ठन्ति, समये निद्रां यान्ति, समये खादन्ति, समये क्रीडन्ति पर्यटन्ति च । ते कदापि धूम्रपानं, नाधिकं चायपानं मद्यपानं वा सेवन्ते । ते अधिकं दूरदर्शनमपि न पश्यन्ति । समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति । श्रेष्ठजनानां संगतौ एव तिष्ठन्ति । एतादृशाः छात्रा एव नीरोगाः, दीर्घजीविनः, राष्ट्रभक्ताः देशजनानुरागिणश्च भवन्ति । अतः सुस्वास्थ्यमेव जीवनस्य सर्वश्रेष्ठधनं विद्यते ।
(क) एकपदेन उत्तरत -
- समयस्य सदुपयोगं के कुर्वन्ति ?
उत्तर: स्वस्थाः छात्राः - जीवनस्य सर्वश्रेष्ठधनं किम् अस्ति ?
उत्तर: सुस्वास्थ्यम्
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
श्रेष्ठजनानां संगतौ के निवसन्ति ?
उत्तर: स्वस्थाः छात्राः श्रेष्ठजनानां संगतौ निवसन्ति ।
(ग) निर्देशानुसारम् उत्तरत -
- “ते कदापि धूम्रपानं....” इति वाक्ये ‘ते’ सर्वनामस्थाने संज्ञापदं लिखत ।
उत्तर: ‘ते’ सर्वनामस्थाने ‘स्वस्थाः छात्राः’ इति संज्ञापदम् । - “स्वस्थाः छात्राः” इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तर: ‘स्वस्थाः’ इति विशेषणपदम् । - “निद्रां यान्ति” पदस्य गद्यांशात् पर्यायपदं लिखत ।
उत्तर: ‘निद्रां यान्ति’ इत्यस्य पर्यायपदं ‘स्वपन्ति’ (गद्यांशे नास्ति, किन्तु ‘निद्रां यान्ति’ इत्यस्य अर्थः ‘सो जाते हैं’) । गद्यांशे ‘निद्रां यान्ति’ एव प्रयुक्तम् । - “समये क्रीडन्ति” अत्र क्रियापदं लिखत ।
उत्तर: ‘क्रीडन्ति’ इति क्रियापदम् ।
प्रश्न 2. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत -
विशिष्टं ज्ञानमेव विज्ञानं भवति । ज्ञानस्य कस्मिन्नपि क्षेत्रे यदा मानवः बुद्धिपूर्वकं, प्रयोगपूर्वकं च कामपि विशिष्टताम् अन्वेषयति, तदा तत् वैशिष्ट्यं विज्ञानं भवति । अधुना सर्वस्मिन् संसारे विज्ञानस्यैव प्रभावः दृश्यते । अस्माकं शताब्दी तु विज्ञानशताब्दी अस्ति । अस्यां शताब्द्यां नहि किमपि तादृशं कार्यमस्ति, यत्र विज्ञानस्यावश्यकतां प्रभावं च न पश्यामः । गृहे आपणे वा, ग्रामे नगरे वा, मनोरंजनक्षेत्रे कार्यक्षेत्रे वा सर्वत्र विज्ञानस्यापेक्षा विद्यत एव । विज्ञानाविष्कारैः समस्तमेव भूमण्डलं परिव्याप्तम् । इदं परिलक्ष्यते यत् सर्वाणि कार्याणि विज्ञानेन संचालितानि भवन्ति ।
(प्रश्नाः गद्यांशाधारिताः - कृपया पाठ्यपुस्तकानुसारं पूर्णप्रश्नपत्रं द्रष्टव्यम्)
(क) एकपदेन उत्तरत -
- विशिष्टं किं भवति ? विज्ञानम्
- सर्वाणि कार्याणि केन संचालितानि ? विज्ञानेन
- अस्माकं शती कोदृशी शती अस्ति ? विज्ञानशती
- अधुना विज्ञानस्य प्रभावः कुत्र दृश्यते ? सर्वत्र
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
- विज्ञानाविष्कारैः किं परिव्याप्तम् ?
- विज्ञानस्यापेक्षा कुत्र विद्यते ?
- किं वैशिष्ट्यं विज्ञानं भवति ?
(ग) अनुच्छेदस्य उपयुक्तं शीर्षकं लिखत |
(घ) यथानिर्देशं प्रश्नान् उत्तरत -
- 'सर्वस्मिन्' इत्यत्र विशेष्यपदं किम् ? सर्वस्मिन्
- “यदा मानवः बुद्धिपूर्वकं विशिष्टताम् अन्वेषयति” अत्र कर्तृपदं लिखत | मानवः
- “परिलक्ष्यते” इत्यस्य पर्यायपदं गद्यांशात् लिखत । दृश्यते
- “विज्ञानस्यापेक्षा विद्यते” इत्यत्र क्रियापदं लिखत | विद्यते
3. भवान् सुरेन्द्रः । स्वकीयं मित्रं महावीरं प्रति एकं पत्रं लिखत यस्मिन् शैक्षिकभ्रमणस्य सूचना स्यात् | (4 अङ्काः)
पत्रम्
दिनाङ्कः: 7/03/207
प्रिय मित्र महावीर,
सप्रेम नमस्ते। आशा करोति भवान् कुशली अस्ति। अत्र विद्यालये शैक्षिकभ्रमणस्य आयोजनं कृतम् अस्ति। भ्रमणं 15 मार्चतः 20 मार्चपर्यन्तं भविष्यति। भवान् अपि आगच्छतु इति प्रार्थना। भवतः उत्तरं प्रतीक्षते।
भवतः मित्रम्,
सुरेन्द्रः
अथवा
भवान् अभिषेकः । स्वमित्रं विश्वनाथं प्रति “स्वविद्यालयस्य” अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत ।
मञ्जूषा: आदर्शविद्यालयः, मित्र, भवतां, विद्यालये, विद्यार्थिनः, अध्ययनं, सूचना, व्यवस्था |
परीक्षाभवनतः
दिनाङ्कः: 7/03/207
प्रिय मित्र विश्वनाथ,
सप्रेम नमस्ते। अत्र आदर्शविद्यालयः नाम्नि विद्यालये अध्ययनं करोमि। अस्माकं विद्यालये शैक्षिकभ्रमणस्य आयोजनं कृतम् अस्ति। विद्यार्थिनः सर्वे उत्सुकाः सन्ति। भ्रमणार्थं व्यवस्था उत्तमा अस्ति। भवान् अपि आगच्छतु इति सूचना। भवताम् आगमनं प्रतीक्षते।
भवतः मित्रम्,
अभिषेकः
प्रश्न 4: मज्जूषातः उचितानि पदानि गृहीत्वा छात्र-अध्यापकयोः सम्भाषणं लिखत
मज्जूषा: अष्टाविंशति:, नमोनम:, कति, सम्यक्, दीपावल्याः, दातुं, राज्यानां, पठनीयम्
सम्भाषणम्:
छात्राः – सुप्रभातं, गुरुवर ! नमोनमः।
अध्यापकः – सुप्रभातं, सर्वेभ्यः दीपावल्याः शुभकामना।
अध्यापकः – भवतु ! अद्य किं पठनीयम्।
छात्राः – वयं सर्वे स्वदेशस्थ राज्यानाम् विषये ज्ञातुमिच्छामः।
अध्यापकः – शोभनम्। ब्रूत, अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति।
मनीषा – चतुर्विंशतिः महोदय।
अध्यापकः – इदम् अशुद्धम्, अन्यः कोऽपि यः शुद्धीत्तरं दातुम् शक्यते।
अनिता – मे भगिनी कथयति अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति।
अध्यापकः – सम्यक् जानाति ते भगिनी।
व्याख्या: मज्जूषातः उचितपदानां चयनं कृत्वा संवादः पूर्णः कृतः। प्रथमे रिक्तस्थाने 'नमोनमः' (नमस्कारः), द्वितीये 'दीपावल्याः' (पर्वस्य शुभकामना), तृतीये 'पठनीयम्' (पाठ्यविषयः), चतुर्थे 'राज्यानाम्' (देशस्य राज्यानि), पञ्चमे 'कति' (संख्या), षष्ठे 'दातुम्' (उत्तरं दातुम्), सप्तमे 'अष्टाविंशतिः' (28), अष्टमे 'सम्यक्' (समीचीनम्) इति पदानि योजितानि।
5.
चित्रं दृष्ट्वा मज्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृते अष्टवाक्यानि रचयत।
- भगवान् बुद्धः कपिलवस्तुराज्ये जन्म प्राप्तवान्।
- यशोधरा तस्य पत्नी आसीत्।
- एकस्यां रात्री भगवान् बुद्धः गृहं त्यक्त्वा निर्गतः।
- सः बुद्धत्त्वप्राप्तये कठोरं तपः अकरोत्।
- सः इतस्ततः भ्रमणं कृत्वा सत्यम् अन्विष्टवान्।
- अन्ते सः महाबोधम् प्राप्तवान्।
- तेन पूर्णशान्तिम् अनुभूतम्।
- भगवान् बुद्धः सर्वेषां कल्याणाय उपदेशम् अददात्।
अथवा
अधोलिखितम् अनुच्छेदं मज्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा लिखत –
- शरीरस्य आयासजनकं कर्म व्यायामः इति कथ्यते।
- अरयः न अर्दयन्ति।
- आत्महितैषिभिः अस्माभिः व्यायामः कर्तव्यः।
- सर्वदा कुर्वतः गात्राणाम् भोजनमपि परिपच्यते।
- विरुद्धं व्यायामेन संभवति।
- यः मनुष्यः सम्यक् रूपेण व्यायामं करोति, सः नीरोगी भवति।
- व्यायामिनः जनस्य सकाशं अरयः अपि नायान्ति।
- अतः अस्माभिः व्यायामः अवश्यमेव कर्तव्यः।
6.
पाठ्यपुस्तकात् द्वौ श्लोकौ लिखत – अत्र अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्थाताम्।
7.
अधोलिखितेषु पदेषु सन्धि-विच्छेदम् अथवा सन्धिं कृत्वा सन्धेः नामापि लिखत –
- यथा + इच्छम् = यथेच्छम् (अ + इ = ए, गुणसन्धिः)
- प्रियं वद = प्रियम्बद (अनुस्वारस्य परसवर्णः, अनुनासिकसन्धिः)
- यशोगानम् = यशः + गानम् (विसर्गस्य सत्वम्, विसर्गसन्धिः)
8. अधोलिखितवाक्येषु रेखांकित समस्तपदानां विग्रहम् अथवा विग्रहपदानां समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत –
(6) निर्जनम् अस्ति ।
विग्रहः – निर्गतं जनम् यस्मात् तत् = निर्जनम् ।
समासनाम – बहुव्रीहिः समासः ।
(i) तौ पाणिपादम् प्रक्षालयतः ।
विग्रहः – पाणी च पादौ च = पाणिपादम् (द्वन्द्वः समासः) ।
समासनाम – द्वन्द्वः समासः ।
(ii) शकटीयानम् कज्जलम् मलिनं यत् मुञ्चति ।
विग्रहः – शकट्या यानम् = शकटीयानम् (तृतीया तत्पुरुषः) ।
समासनाम – तत्पुरुषः समासः ।
9. अधोलिखितैः शब्दैः प्रकृतिप्रत्ययानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत –
(6) सः हसन् प्रति धावति । (हस् + शतृ)
स्पष्टीकरणम् – ‘हस्’ धातोः ‘शतृ’ प्रत्यये ‘हसन्’ इति रूपम् भवति ।
(ii) बुद्धिमती आसीत् । (बुद्धि + मतुप्)
स्पष्टीकरणम् – ‘बुद्धि’ शब्दात् ‘मतुप्’ प्रत्यये स्त्रीलिङ्गे ‘बुद्धिमती’ इति रूपम् भवति ।
(iii) इयं नर्तकी रमते । (नर्तक + डीप्)
स्पष्टीकरणम् – ‘नर्तक’ शब्दात् ‘डीप्’ प्रत्यये स्त्रीलिङ्गे ‘नर्तकी’ इति रूपम् भवति ।
(iv) इदम् दर्शनीयम् उद्यानम् अस्ति । (दृश् + अनीयर्)
स्पष्टीकरणम् – ‘दृश्’ धातोः ‘अनीयर्’ प्रत्यये ‘दर्शनीयम्’ इति रूपम् भवति ।
10. मञ्जूषायां प्रदत्तैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत –
मञ्जूषा – उभयतः, सम्प्रति, कदा, च
(i) त्वं विद्यालयं कदा गच्छसि ?
(ii) सम्प्रति एव गच्छामि ।
(iii) नेहा उभयतः विद्यालयं कथं नागच्छत् ?
(iv) सा च विद्यालयम् अवश्यमेव आगमिष्यति ।
11. अधोलिखितवाक्यानां वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा लिखत –
(6) बलवान् विरुद्धमपि भोजनं पचति ।
वाच्यपरिवर्तनम् – बलवता विरुद्धमपि भोजनं पच्यते । (कर्मणि वाच्यम्)
(ii) लतया गीतं गीयते ।
वाच्यपरिवर्तनम् – लता गीतं गायति । (कर्तरि वाच्यम्)
(iii) ऋजुलः सुन्दरं लेखं लिखति ।
वाच्यपरिवर्तनम् – ऋजुना सुन्दरः लेखः लिख्यते । (कर्मणि वाच्यम्)
(iv) कंसः हन्यते ।
वाच्यपरिवर्तनम् – कंसं हन्ति । (कर्तरि वाच्यम्) अथवा – कंसः हन्ति । (यदि कर्ता कंसः स्वयम्)
प्रश्न 2. घटिकाचित्रस्य सहायतया अंकानां स्थाने संस्कृतशब्देषु समयलेखनं करणीयम्
- आशुतोषः प्रातः षड्वादने व्यायामं करोति।
- सप्तवादने क्रोडनाय गच्छति।
- रात्रौ सः दशवादने शयनं करोति।
स्पष्टीकरण: घटिकाचित्र में दिए गए समय के अनुसार संस्कृत शब्दों में लिखना है। प्रातः 6 बजे = षड्वादने, 7 बजे = सप्तवादने, रात्रौ 10 बजे = दशवादने।
प्रश्न 3.
- “एकस्मिन्” इति संख्यापदस्य स्वरचितवाक्ये प्रयोगः करणीयः।
- 87 इति संख्यां संस्कृतभाषायां शब्दे लिखत।
उत्तरम्:
- एकस्मिन् वृक्षे पक्षिणः निवसन्ति। (एक वृक्ष पर पक्षी रहते हैं।)
- 87 = सप्ताशीतिः (सप्त + अशीति)
प्रश्न 4. अधोलिखितं वाक्यं शुद्धं कृत्वा लिखत
- भवन्तः कुत्र गच्छथ? → भवन्तः कुत्र गच्छन्ति?
- अहं श्वः विद्यालयं न गच्छामि। → अहं श्वः विद्यालयं न गमिष्यामि।
स्पष्टीकरण: प्रथम वाक्य में 'गच्छथ' के स्थान पर 'गच्छन्ति' (बहुवचन) उचित है। द्वितीय वाक्य में भविष्यत्काल के लिए 'गमिष्यामि' का प्रयोग होगा।
प्रश्न 5. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत
तत्राश्रमे राज्ञो निवासादिव्यवस्थामपि निर्धार्य मुनिर्न किमप्यवोचत् प्रत्युत स्वकोयानि कार्याणि यथापूर्वमाचरत्। राजा तानेव प्रश्नानुपस्थाप्य मुनेरुत्तरं प्रतीक्षितवान्। किन्तु मुनिर्न किमपि अवोचत्। स च निरन्तरमाश्रमस्य कर्षणं, मार्जनं, सेचनं तथान्यानि कार्याणि कर्तु व्यापृतः। राजा निराशो भूत्वा प्रत्यावर्तनस्य विचारं चकार।
- मुनिः राज्ञः निवासादिव्यवस्थां निर्धार्य किम् अकरोत्?
- राजा किम् प्रतीक्षितवान्?
- मुनिः किं कार्यं कर्तु व्यापृतः?
- राजा किं विचारं चकार?
उत्तराणि:
- मुनिः राज्ञः निवासादिव्यवस्थां निर्धार्य किमपि न अवोचत्, प्रत्युत स्वकार्याणि यथापूर्वम् आचरत्।
- राजा तानेव प्रश्नानुपस्थाप्य मुनेः उत्तरं प्रतीक्षितवान्।
- मुनिः निरन्तरम् आश्रमस्य कर्षणं, मार्जनं, सेचनं तथान्यानि कार्याणि कर्तु व्यापृतः।
- राजा निराशो भूत्वा प्रत्यावर्तनस्य विचारं चकार।
6. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा यथानिर्देशं प्रश्नान् उत्तरत –
गद्यांशः (आश्रमे मुनिः …)
(क) एकपदेन उत्तरत –
- आश्रमे मुनिः कस्य निवासादिव्यवस्थाम् अकरोत् ?
उत्तरम् : राज्ञः - राजा कस्य उत्तरं प्रतीक्षितवान् ?
उत्तरम् : मुनेः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
प्रश्नः मुनिः कानि कार्याणि कर्तुं व्यापृतः ?
उत्तरम् : मुनिः आश्रमे राज्ञः निवासादिव्यवस्थां कर्तुं व्यापृतः आसीत् ।
(ग) 'स्वकीयानि कार्याणि' इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत ।
उत्तरम् : कार्याणि (विशेष्यपदम्)
(घ) 'राजा निराशो भूत्वा प्रत्यावर्तनस्य विचारं चकार' इत्यत्र क्रियापदं लिखत ।
उत्तरम् : चकार (क्रियापदम्)
(ड) 'आगमनस्य' पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् लिखत ।
उत्तरम् : प्रत्यावर्तनस्य (विलोमपदम्)
6. अधोलिखितं पद्यं पठित्वा यथानिर्देशं प्रश्नान् उत्तरत –
पद्यम् –
मृणालपटली भवता निपीता –
नलिनानि निषेवितानि ।
न्यम्बूनि च नलिनानि निषेवितानि ।
रे राजहंस ! तस्य सरोवरस्य,
कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः ।।
(क) एकपदेन उत्तरत –
- मृणालपटली केन भुक्ता ?
उत्तरम् : राजहंसेन - राजहंसेन कस्य नलिनानि निषेवितानि ?
उत्तरम् : सरोवरस्य
(ख) राजहंसेन सरोवरस्य कानि निपीतानि ?
उत्तरम् : राजहंसेन सरोवरस्य मृणालपटली निपीता ।
(ग) 'कमलानि' पदस्य पर्यायपदं पद्यांशात् लिखत ।
उत्तरम् : नलिनानि (पर्यायपदम्)
(घ) 'अपकारः' पदस्य विलोमपदं पद्यांशात् लिखत ।
उत्तरम् : उपकारः (विलोमपदम्)
(ड) 'मृणालपटली भवता' इत्यत्र कर्तृपदं लिखत ।
उत्तरम् : मृणालपटली (कर्तृपदम्)
प्रश्न 7
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत -
रामः - समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।
लवः - आवां यमलौ।
रामः - सम्प्रति असद। किं नामधेयम्?
लवः - आर्यस्य लव इत्यात्मानं श्रावयामि। (कुशं निर्दिश्य) अत्रासौ गुरुचरणवन्दनायाम्.....
कुशः - अहमपि कुश इति श्रावयामि।
रामः - अहो उदात्तरम्यः समुदाचारः। किं नामधेयो भवतोर्गुरुः?
(क) एकपदेन उत्तरत -
- यमलौ कौ? कुशलवौ
- कुशलवयोः गुरोः नाम कः पृच्छति? रामः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -
कुशलवयोः समुदाचारः कीदृशः?
कुशलवयोः समुदाचारः उदात्तरम्यः अस्ति।
(ग) “समरूपः शरीरसन्निवेशः” इत्यत्र विशेषणपदं लिखत।
विशेषणपदम् – समरूपः।
(घ) “लव इत्यात्मानं श्रावयामि” इत्यत्र क्रियापदं लिखत।
क्रियापदम् – श्रावयामि।
(ड) “शिष्टाचारः” पदस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् लिखत।
पर्यायपदम् – समुदाचारः।
प्रश्न 8
“बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा” समभावसूक्तिमाध्यमेन इत्यस्य भावबोधनं सरलसंस्कृतभाषया लिखत।
अस्य श्लोकस्य भावः अस्ति यत् बुद्धिः एव सर्वेषु कार्येषु सर्वदा बलवती भवति। समभावसूक्तिः बोधयति यत् मनुष्यः समबुद्ध्या सर्वाणि कार्याणि साधयितुं शक्नोति। बुद्धिबलं शारीरिकबलात् अधिकं प्रबलं भवति। अतः मनुष्येण बुद्धेः विकासः करणीयः।
प्रश्न 9
एक एव खगो मानी वने वसति चातकः ।
पिपासितो वा याचते वा पुरन्दरम् ।।
उपर्युक्तस्य श्लोकस्य अन्वयमाश्रित्य रिक्तस्थानानि पूरयत –
- एक एव खगः मानी वने वसति चातकः ।
- वा पिपासितः याचते वा पुरन्दरम् ।
स्पष्टीकरणम्: श्लोके 'खगः' (पक्षी) तथा 'याचते' (याचना करता है) पदे रिक्तस्थानपूर्त्यर्थं यथाक्रमं प्रयुक्ते ।
प्रश्न 20
रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –
- चौरः अलं क्षिप्त्वा निर्गतः ।
प्रश्नः – कः अलं क्षिप्त्वा निर्गतः ? - निर्धनः जनः परमार्थकार्श्यन पदातिरेव गच्छति ।
प्रश्नः – कीदृशः जनः परमार्थकार्श्यन पदातिरेव गच्छति ? - वने बसति ।
प्रश्नः – कुत्र बसति ?
स्पष्टीकरणम्: रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणे कर्तृपदं, विशेषणपदं, स्थानवाचकपदं च प्रश्नरूपेण परिवर्तितम् ।
प्रश्न 21
अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि । यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत –
- दयायाः साक्षात् प्रतिमैवासीत् दयावती ।
- ब्राह्मणस्य धर्मपत्न्याः नामासीत् दयावती ।
- कस्मिश्चिद् ग्रामे एकः निर्धनः ब्राह्मणः निवसति स्म ।
- पानीयम् आहत्य जलेन पूरयामास ।
- पतिव्रतधर्मपरायणा दयावती गार्हस्थजीवने निर्धनं ब्राह्मणं पतिं लब्ध्वापि सुखमनुभवति स्म ।
- एकदा सा जलाहरणाय घटमादाय सरोवरं प्रति गतवती ।
यथाक्रमं संयोजितम्:
- कस्मिश्चिद् ग्रामे एकः निर्धनः ब्राह्मणः निवसति स्म ।
- ब्राह्मणस्य धर्मपत्न्याः नामासीत् दयावती ।
- दयायाः साक्षात् प्रतिमैवासीत् दयावती ।
- पतिव्रतधर्मपरायणा दयावती गार्हस्थजीवने निर्धनं ब्राह्मणं पतिं लब्ध्वापि सुखमनुभवति स्म ।
- एकदा सा जलाहरणाय घटमादाय सरोवरं प्रति गतवती ।
- पानीयम् आहत्य जलेन पूरयामास ।
स्पष्टीकरणम्: प्रथमं ग्रामनिवासः, ततः पत्नीनाम, ततः दयावतीस्वरूपम्, ततः पतिव्रतधर्मः, ततः जलाहरणाय गमनम्, अन्ते जलपूरणम् इति क्रमः ।
प्रश्न 22
“कः स्तम्भे पदानि दत्तानि | 'ख' स्तम्भे क्रमरहिता: समानार्थकशब्दा: दत्ता: | उचितमेलनं कृत्वा लिखत -” (अंक: 3)
| (क) स्तम्भः | (ख) स्तम्भः |
|---|---|
| (i) अयशः | कथयति |
| (ii) शत्रवः | त्यजति |
| (iii) अर्थः | इच्छानुसारम् |
| (iv) भणति | कुक्षौ |
| (v) मुञ्चति | विद्वांसः |
| (vi) विद्वांसः | अयशः |
उचितमेलनम्:
- (i) अयशः → (vi) विद्वांसः (अयशः = विद्वांसः)
- (ii) शत्रवः → (v) मुञ्चति (शत्रवः = मुञ्चति)
- (iii) अर्थः → (iv) भणति (अर्थः = भणति)
- (iv) भणति → (i) अयशः (भणति = अयशः)
- (v) मुञ्चति → (ii) शत्रवः (मुञ्चति = शत्रवः)
- (vi) विद्वांसः → (iii) अर्थः (विद्वांसः = अर्थः)
स्पष्टीकरण: प्रत्येक शब्द का समानार्थक शब्द 'ख' स्तम्भ में दिया गया है। उदाहरणार्थ, 'अयशः' का अर्थ 'विद्वांसः' (बुद्धिमान) होता है, 'शत्रवः' का अर्थ 'मुञ्चति' (छोड़ना) होता है, इत्यादि।