RBSE Class 10th 2018 )-S-71-2018-With Solution Previous Year Papers

RBSE 206 Solved Paper (Solution Attached) – X Sanskrit

परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः

1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाह्ु: अनिवार्यतः लेख्य:
2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या:
3. सर्वेषां प्रश्नानामुत्तराण्युत्तरपुस्तिकायामेब लेखनीयानि ।
4. एकस्य प्रश्नस्य सर्वे भागा: एकत्र एव लेखनीया:
5. सर्वे प्रश्ना: संस्कृतभाषयैव उत्तरणीया:

७-7]-8श्वाबतनातधा) (T.L.) [ Turn over

प्रश्न 1.

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितगद्यांशस्य हिन्दीभाषायाम् अनुवाद लिखत — 5

सर्वे जालेन बद्धाः। ततो यस्य वचनात् तत्र अवलम्बितास्तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति। तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा एकः पक्षी अवदत् – “नायमस्य दोषः। विपत्काले विस्मयः कापुरुषलक्षणम्। तदत्र धैर्यमवलम्ब्य प्रतिकारश्चिन्त्यताम्। सर्वैः क्रियताम्। सर्वैरेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयताम्।” इति विचिन्त्य सर्वे पक्षिणः जालमादायोत्पतिताः। तान् स व्याप्रः सुदूराज्जालापहारकान् अवलोक्य पश्चात् धावनम् अकरोत्।

अथवा

तेन पुनः सैन्यशक्तिसंग्रहकार्यम् आरब्धम्, महासैन्यं सः रचयामास। तया सेनया च मुगलशासन प्रति स्वातन्त्रययुद्ध प्रारभत। स्वराज्यहस्तच्युतान् अनेकभागान् पुनः हस्तगतान् कृतवान्। तेषु मोही, गोगुन्दा, उदयपुरम् इत्यादयः मुख्याः आसन। स्वराज्ये शान्तिं संस्थाप्य “चावण्ड” नामकं स्थान स्वराजधानीम् अकरोत्। तस्मिन् काले “चावण्ड” स्थानं स्थापत्यकलायाः, ललितकलायाः, वाणिज्यस्य, विद्यायाश्च प्रमुखकेन्द्रम् आसीत्।

प्रश्न 2.

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितपद्यांशस्य सप्रसंगं हिन्दीभाषायाम् अनुवाद लिखत — 5

विद्या विवादाय धनं मदाय,
शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्,
ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय॥

अथवा

(७-७]-८ श्ाडहीदशा) (T.L.)

प्रश्न 3

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितपद्यांशस्य संस्कृते व्याख्या कार्या – 4 अङ्काः

न जातु दुःखं गणनीयम्
न च प्रोत्साहनं मननीयम् |
कार्य-क्षेत्रे त्वरणीयम्
लोकहितं मम करणीयम् ||

अथवा

अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् |
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ||

प्रश्न 4

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितनाट्यांशस्य सप्रसङ्गं संस्कृते व्याख्या कार्या – 3 अङ्काः

प्रथमा – वत्स, एन बालमृगेन्द्रं पश्य | अपरं ते क्रीडनकं ददामि |
बालः – कुत्र, देहि एतत् (इति हस्तं प्रसारयति)
द्वितीया – सुब्रते, न शक्य एष वाचामात्रेण विर्मयितुम् | गच्छ, मदीय उटजे मार्कण्डेयस्य ऋषिकुमारस्य वर्णचित्रितो मृतिकामयूरस्तिष्ठति, तमस्योपहर |
प्रथमा – तथा | (इति निष्कान्ता)

पृष्ठ 3 का 18 – समाधान सहित

प्रश्न 5. अधोलिखितेषु अष्टसु केषाश्चन षण्णां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतमाध्यमेन लिखत – (6×1=6)

1. "जयसुरभारति !" इति पाठस्य रचयिता कः अस्ति ?

   उत्तरम् – "जयसुरभारति !" इति पाठस्य रचयिता श्रीहर्षः अस्ति।

2. "संघे शक्तिः" इति पाठानुसारेण "अद्य प्रातरेव अनिष्टदर्शनं जातम्, न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति ।" इति कः कथितवान् ?

   उत्तरम् – "संघे शक्तिः" इति पाठानुसारेण एतत् वचनं राजा कथितवान्।

3. "ये चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः" इति कथनं कस्य कृतेः अस्ति ?

   उत्तरम् – एतत् कथनं कालिदासस्य कृतेः अस्ति।

4. महाराणाप्रतापस्य राज्याभिषेकः कस्मिन् ग्रामे अभवत् ?

   उत्तरम् – महाराणाप्रतापस्य राज्याभिषेकः गोगुन्दा ग्रामे अभवत्।

5. देशे व्याप्तानां मृत्युभोजनं, बालविवाहः, नार्युत्पीडनं, यौतुकप्रथादीनां कुप्रथानां निवारणाय सदैव कः सचेष्टः आसीत् ?

   उत्तरम् – एतेषां कुप्रथानां निवारणाय सदैव राजा राममोहनरायः सचेष्टः आसीत्।

6. "मरु सौन्दर्यम्" इति पाठानुसारेण "शुष्कोऽपि नित्यं स देशः" इति कः प्रशंसितः ?

   उत्तरम् – "मरु सौन्दर्यम्" इति पाठानुसारेण एवं मरुभूमिः (मरुस्थलः) प्रशंसितः।

7. महाराजः सूरजमल्लः कस्य ज्येष्ठपुत्रः आसीत् ?

   उत्तरम् – महाराजः सूरजमल्लः महाराजा बदनसिंहस्य ज्येष्ठपुत्रः आसीत्।

8. "यो यादृशं बीजं हि लभते तादृशं फलम्" इति पाठानुसारेण तेषां दायादानां मया प्रत्यपकारः किमर्थम् ? इति केन चिन्तितम् ?

   उत्तरम् – एवं राजा दशरथः चिन्तितवान्।

प्रश्न संख्या 6 - 9 पर्यन्तं रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –

6. अहिंसा परमो धर्मः।
7. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति।
8. एतेन मम न अपमानः।
9. नायकेषु हा हा ते आसीत्।

10. प्रश्नपत्रादतिरिच्य स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत –

(2 × 1 = 2 अङ्काः)

11. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत –

(क) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

प्रश्न 1 (ख) यथानिर्देश प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

1. (0) दैनन्दिन-व्यवहारे बन्धुः कः भवति ?
   उत्तर: दैनन्दिन-व्यवहारे पुत्रः बन्धुः भवति।
2. (४) समर्थाः जनाः प्रति उपेक्षाभावं प्रदर्शयन्ति ?
   उत्तर: समर्थाः जनाः दुर्बलान् प्रति उपेक्षाभावं प्रदर्शयन्ति।
3. (iii) अधुना संसारे कस्य वातावरणम् अस्ति ?
   उत्तर: अधुना संसारे अविश्वासस्य वातावरणम् अस्ति।
4. (iv) का समत्वेन व्यवहरति ?
   उत्तर: प्रकृति: समत्वेन व्यवहरति।
5. (v) कः प्रकाशः सर्वत्र समानरूपेण प्रसरति ?
   उत्तर: सूर्यस्य प्रकाशः सर्वत्र समानरूपेण प्रसरति।

प्रश्न 1 (ग) यथानिर्देश प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

1. (6) “मानवाः परस्परं न विश्वसन्ति” अत्र कर्तृपदं लिखत ।
   उत्तर: कर्तृपदम् – मानवाः।
2. (ii) “सा महती आवश्यकता अस्ति” अत्र विशेष्यपदं लिखत ।
   उत्तर: विशेष्यपदम् – आवश्यकता।
3. (iii) “ते परस्य कष्टं न गणयन्ति” अत्र “ते” इति सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं लिखत ।
   उत्तर: संज्ञापदम् – मानवाः (अथवा स्वार्थी जनाः)।
4. (iv) “अधस्तात्” इति पदस्य गद्यांशात् चित्वा विलोमपदं लिखत ।
   उत्तर: विलोमपदम् – उपरि।

प्रश्न 2. अधोलिखितपदयोः सन्धिविच्छेदं सन्धेः नामापि लिखत —

1. (6) स्वागतम् ।
   उत्तर: सन्धिविच्छेदः – सु + आगतम् ।
   सन्धेः नाम – उपसर्गसन्धिः (अथवा सवर्णदीर्घसन्धिः)।
2. (ii) दिग्गजः ।
   उत्तर: सन्धिविच्छेदः – दिक् + गजः ।
   सन्धेः नाम – व्यञ्जनसन्धिः (अथवा कुत्वसन्धिः)।

प्रश्न 3. अधोलिखितपदयोः सन्धिविच्छेदं सन्धेः नामापि लिखत —

1. (6) पो + अनः ।
   उत्तर: सन्धिविच्छेदः – पो + अनः = पवनः ।
   सन्धेः नाम – अयादिसन्धिः (अथवा गुणसन्धिः)।
2. (ii) रामः + च ।
   उत्तर: सन्धिविच्छेदः – रामः + च = रामश्च ।
   सन्धेः नाम – विसर्गसन्धिः (अथवा उत्वसन्धिः)।

4. अधोलिखितरेखाङ्कित-पदेषु समस्तपदानां विग्रहम् अथवा विग्रहपदानां समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत —

1. रमेशः प्रतिवारं प्रयासं करोति।
   समस्तपदम्: प्रतिवारम्
   विग्रह: प्रति वारम् (प्रति + वारम्)
   समासनाम: अव्ययीभावः
2. असौ महाराजः अस्ति।
   समस्तपदम्: महाराजः
   विग्रह: महान् राजा (महत् + राजन्)
   समासनाम: कर्मधारयः
3. माता च पिता च गच्छतः।
   समस्तपदम्: मातापितरौ
   विग्रह: माता च पिता च
   समासनाम: द्वन्द्वः

5. अधोलिखितरेखाङ्कितपदेषु विभक्तिं कारणं च लिखत |

1. ग्रामतः क्षेत्राणि सन्ति।
   विभक्तिः: पञ्चमी (अपादान)
   कारणम्: ग्रामात् पृथक् क्षेत्राणि सन्ति इति अपादानम्।
2. सीता गीतया सह पठति।
   विभक्तिः: तृतीया (सहयोग)
   कारणम्: 'सह' योगे तृतीया विभक्तिः भवति।
3. नगरात् पृथक् आश्रमः अस्ति।
   विभक्तिः: पञ्चमी (अपादान)
   कारणम्: नगरात् पृथक् आश्रमः इति अपादानम्।

6. कोष्ठकेषु प्रदत्त-प्रकृतिप्रत्ययानुसारं शब्द-निर्माणं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत -

1. प्रसन्नो बालकः। (शंक् + शानच)
   उत्तरम्: शङ्कमानः
   
   स्पष्टीकरणम्: शंक् धातोः शानच् प्रत्ययः, शङ्कमानः इति रूपम्।
2. गोपालः गच्छति। (पठ् + शतृ)
   उत्तरम्: पठन्
   
   स्पष्टीकरणम्: पठ् धातोः शतृ प्रत्ययः, पठन् इति रूपम्।

7. अधोलिखितरेखाङ्कितपदेषु प्रकृतिं प्रत्ययं च पृथक् कृत्वा लिखत -

1. ज्ञानवान् सर्वत्र पूज्यते।
   प्रकृतिः: ज्ञान + प्रत्ययः: वतुप् (मतुप्)
   
   स्पष्टीकरणम्: ज्ञानशब्दात् मतुप् प्रत्ययः, ज्ञानवान् इति रूपम्।
2. चटका वृक्षे तिष्ठति।
   प्रकृतिः: चटक + प्रत्ययः: टाप् (स्त्रीप्रत्ययः)
   
   स्पष्टीकरणम्: चटकशब्दात् टाप् प्रत्ययः, चटका इति स्त्रीलिङ्गरूपम्।

प्रश्न 8: अव्ययपदै: रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत

अव्ययपदानि: बहिः, तत्र, यथा, सहसा

1. सूर्य: यथा अग्निगोलकः प्रतिभाति।
2. यत्र गच्छति तत्र फलम्।
3. सहसा कार्यस्य निर्णयः न करणीयम्।

प्रश्न 9-21: वाच्यपरिवर्तनम्

9. त्वम् पाठं लिखसि। (कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)

   उत्तर: त्वया पाठः लिख्यते।

   व्याख्या: कर्तृवाच्य में कर्ता प्रधान है, कर्मवाच्य में कर्म प्रधान होता है। यहाँ 'त्वम्' कर्ता है, 'पाठम्' कर्म। कर्मवाच्य में कर्म 'पाठः' प्रथमा में आता है और क्रिया कर्म के अनुसार होती है।

10. तेन पुस्तकम् पठ्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)

    उत्तर: सः पुस्तकम् पठति।

    व्याख्या: कर्मवाच्य में 'तेन' तृतीया में कर्ता है, 'पुस्तकम्' प्रथमा में कर्म। कर्तृवाच्य में कर्ता 'सः' प्रथमा में आता है और क्रिया कर्ता के अनुसार 'पठति' होती है।

11. मया साधुः दृश्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)

    उत्तर: अहं साधुम् पश्यामि।

    व्याख्या: कर्मवाच्य में 'मया' तृतीया में कर्ता, 'साधुः' प्रथमा में कर्म। कर्तृवाच्य में कर्ता 'अहम्' प्रथमा में, कर्म 'साधुम्' द्वितीया में, क्रिया 'पश्यामि' (उत्तम पुरुष एकवचन)।

प्रश्न 22: घटिकाचित्रस्य सहायतया समयलेखनम्

घटिकाचित्र (clock) के अनुसार रिक्तस्थानानि पूरयत:

23. अधोलिखितं वाक्यत्रयं शुद्धं कृत्वा लिखत।

1. बालिकात्रयं प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति।
2. चतुष्पथे बलिवर्दाः कलहं कुर्वन्ति।
3. शिष्यः गुरुं निवेदयति।

24. अधोलिखितयोः एकं कुरुत।

25. मञ्जूषायाः उपयुक्तपदानि गृहीत्वा “चिकित्सालय-दर्शनम्” इति विषये वाक्यपूर्तिं कुरुत – (4 अङ्काः)

मञ्जूषा: तत्, त्वम्, पीडितः, उपचारम्, के, अस्ति, चिकित्सालयभवनम्

26. अधोलिखितेषु षड्वाक्येषु केषाञ्चन चतुर्णां वाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं लिखत – (4 अङ्काः)

1. माता पुत्र को उपदेश देती हैं।

   अनुवादः: माता पुत्राय उपदेशं ददाति।

   (माता = कर्ता, पुत्राय = चतुर्थी विभक्तिः, उपदेशम् = द्वितीया, ददाति = क्रिया)

2. मुझे फल अच्छे लगते हैं।

   अनुवादः: मह्यं फलानि रोचन्ते।

   (मह्यं = चतुर्थी, फलानि = कर्ता, रोचन्ते = आत्मनेपद क्रिया)

3. तीन बालिकाएँ इधर देखती हैं।

   अनुवादः: तिस्रः बालिकाः अत्र पश्यन्ति।

   (तिस्रः = स्त्रीलिङ्ग प्रथमा बहुवचनम्, बालिकाः = कर्ता, अत्र = स्थानवाचकम्, पश्यन्ति = क्रिया)

4. कक्ष के बाहर शिक्षक हैं।

   अनुवादः: कक्षात् बहिः शिक्षकाः सन्ति।

   (कक्षात् = पञ्चमी, बहिः = अव्ययम्, शिक्षकाः = कर्ता, सन्ति = क्रिया)

5. उसके बिना तुम नहीं जाते हो।

   अनुवादः: तं विना त्वं न गच्छसि।

   (तम् = द्वितीया, विना = अव्ययम्, त्वम् = कर्ता, न = निषेधार्थकम्, गच्छसि = क्रिया)

6. उनके साथ सुनीता आई।

   अनुवादः: तैः सह सुनीता आगच्छत्।

   (तैः = तृतीया बहुवचनम्, सह = अव्ययम्, सुनीता = कर्ता, आगच्छत् = भूतकालः)

4.

27. चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया संस्कृते षट् वाक्यानि निर्माय लिखत – ५×६=३०

अधोलिखितम् अनुच्छेदं मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत –

प्रश्न 28.

अधोलिखितवाक्यानि क्रमरहितानि सन्ति। यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत – (कथा दृष्ट्या)

1. पुरा एकस्मिन् वने एका चटका प्रतिवसति स्म।
2. एकदा कश्चित् प्रमत्तः गजः तत्र आगतवान्।
3. सः अधः आगत्य तस्य शाखां शुण्डेन अन्रोटयत्।
4. चटकायाः अण्डानि भुवि अपतन्, तेन अण्डानि विशीर्णानि।
5. अथ सा चटका व्यलपत्।
6. कालेन सः गजः मृतः जातः।

राजस्थान बोर्ड परीक्षा 2018

दशमी कक्षा

तृतीय भाषा-संस्कृतम्

(पूर्णांक : 80)

समय : 3.45 घंटे

परीक्षार्थियों के लिए सामान्य निर्देश :

1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रे निर्धारितस्थाने नामांकः अनिवार्यतो लेखनीयः।
2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
3. सर्वेषां प्रश्नानामुत्तराणि उत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयानि।
4. एकस्य प्रश्नस्य सर्वेषां खण्डानामुत्तराणि एकत्र एव लेखनीयानि।
5. सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत-माध्यमेन एव लेखनीयानि।

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितगद्यांशस्य सप्रसंग हिन्दीभाषायाम् अनुवादं लिखत- (5)

अथवा

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितपद्यांशस्य सप्रसंग हिंदीभाषायाम् अनुवादं लिखत- (5)

अथवा

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितपद्यांशस्य सप्रसंग संस्कृते व्याख्या कार्या- (4)

अथवा

अधोलिखितस्य पाठ्यपुस्तकात् पठितनाट्यांशस्य सप्रसंग संस्कृते व्याख्या कार्या- (3)

अथवा

अधोलिखितेषु अष्टसु प्रश्नेषु षट् प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतमाध्यमेन लिखत- (4 × 6 = 24)

1. “जयसुरभारति” इति पाठस्य रचयिता कः अस्ति?

   “जयसुरभारति” इति पाठस्य रचयिता डॉ. श्रीधर भास्कर वर्णेकर अस्ति।

2. “स्वशक्तिः” इति पाठानुसारेण “अद्य प्रातरेव अनिष्टदर्शनम् अभूत्, न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति”। इति कः कथितवान्?

   “स्वशक्तिः” इति पाठानुसारेण एतत् वचनं राजा विक्रमादित्यः कथितवान्।

3. “यथा यथा चरित्रं शिक्षरेत् पृथिव्यां सर्वमानवाः” इति कथनं कस्य कृतेः अस्ति?

   एतत् कथनं भगवतः श्रीरामचन्द्रस्य कृतेः अस्ति।

4. महाराणाप्रतापस्य राज्याभिषेकः कस्मिन् वर्षे अभवत्?

   महाराणाप्रतापस्य राज्याभिषेकः 1572 वर्षे अभवत्।

RBSE Sanskrit 10th 2018

प्रश्न (v) से (viii) – एकवाक्येन उत्तरम्

5. Feed व्याप्तानां मृत्युभोजनं, बालविवाहः, नार्युत्पीडनं, यौतुकप्रथादीनां कुप्रथानां निवारणाय सदैव कः आसीत्‌?

   उत्तरम्‌: स्वामी केशवानन्दः।

6. “मरु सौन्दर्यम्‌” इति पाठानुसारेण “शुष्को5पि नित्यं सरसः स” इति केन प्रशंसितः?

   उत्तरम्‌: आचार्यचरकेण।

7. महाराजः Worcs: कस्य ज्येष्ठपुत्रः आसीत्‌?

   उत्तरम्‌: महाराजस्य बदनसिंहस्य।

8. “यो यद्वपति बीजं हि लभते तादृशं फलम्‌” इति पाठानुसारेण कथं दायादानां मया प्रत्यपकारः कर्त्तव्यः? इति चिन्तितम्‌?

   उत्तरम्‌: मण्डूकराजेन।

प्रश्न 6-9 – रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्

6. अहिंसा परमो धर्मः।

   उत्तरम्‌: का परमो धर्मः?

7. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति।

   उत्तरम्‌: पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति?

8. एतेन मम न अपमानः।

   उत्तरम्‌: एतेन कस्य न अपमानः?

9. नायकेषु अन्यतमः सूरजमललः आसीत्‌।

   उत्तरम्‌: नायकेषु कः अन्यतमः सूरजमललः आसीत्‌?

प्रश्न – स्वपाट्यपुस्तकात्‌ श्लोकद्वयम्

प्रश्न 42 – गद्यांशाधारितप्रश्नाः

(क) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकम्

(ख) यथानिर्देशं प्रश्नानाम्‌ उत्तराणि

1. दैनन्दिन-व्यवहारे बन्धुः कः भवति?

   उत्तरम्‌: यः सहायतां करोति सः बन्धुः भवति।

2. समर्थाः देशाः कान्‌ प्रति उपेक्षाभावं प्रदर्शयन्ति?

   उत्तरम्‌: असमर्थान्‌ देशान्‌ प्रति।

3. अधुना संसारे कीदृशं वातावरणम्‌ अस्ति?

   उत्तरम्‌: हिंसायाः अशान्तेः च वातावरणम्‌ अस्ति।

4. का समत्वेन व्यवहरति?

   उत्तरम्‌: प्रकृतिः।

5. कयोः प्रकाशः सर्वत्र समानरूपेण प्रसरति?

   उत्तरम्‌: सूर्यचन्द्रयोः।

(ग) यथानिर्देशम्

1. “मानवाः परस्परं न विश्वसन्ति” अत्र कर्तृपदं लिखत।

   उत्तरम्‌: मानवाः।

2. “इयं महती आवश्यकता वर्तते” अत्र विशेष्यपदं लिखत।

   उत्तरम्‌: आवश्यकता।

3. “ते परस्य कष्टं न गणयन्ति” अत्र ‘ते’ इति सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं लिखत।

   उत्तरम्‌: मानवाः।

4. “अधस्तात्‌” इति पदस्य गद्यांशात्‌ चित्वा विलोमपदं लिखत।

   उत्तरम्‌: उपरि।

प्रश्न – सन्धिविच्छेदः

1. स्वागतम्‌

   उत्तरम्‌: सु + आगतम्‌ (यण्‌ सन्धिः)

2. दिग्गजः

   उत्तरम्‌: दिक्‌ + गजः (जश्त्व सन्धिः)

प्रश्न 13.

अधोलिखितपदयोः संधि कृत्वा संधिनामापि लिखत- (½ + ½ = 1)

1. (i) पवनः (अयादि संधिः)
2. (ii) रामश्च (सत्व संधिः)

उत्तरम् :

प्रश्न 14.

अधोलिखितरेखांकित-पदेषु समस्तपदानां विग्रहम् अथवा विग्रहपदानां समासं कृत्वा समासनामापि लिखत- (½ + ½ + ½ = 1½)

1. (i) रमेशः प्रतिवारं प्रयासं करोति। (अव्ययीभाव समास)
2. (ii) महान् चासौ राजा इति, (कर्मधारय समास)
3. (iii) मातापितरौ (द्वन्द्व समासः)

उत्तरम् :

प्रश्न 15.

अधोलिखितरेखांकितपदेषु विभक्तिं तत् कारणं च लिखत- (½ + ½ + ½ = 1½)

1. (i) ग्रामं परितः क्षेत्राणि सन्ति।
2. (ii) सीता गीतया सह पठति।
3. (iii) नगरात् पृथक् आश्रमः अस्ति।

उत्तरम् :

प्रश्न 16.

कोष्ठकेषु प्रदत-प्रकृतिप्रत्ययानुसारं शब्द-निर्माणं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत- (½ + ½ = 1)

1. (i) (शङ्क् + शानच्) → __________
2. (ii) गोपालः गच्छति। (गम् + शतृ) → __________

उत्तरम् :

प्रश्न 17.

अधोलिखित वाक्ययोः रेखांकितपदेषु प्रकृति प्रत्यय च पृथक् कृत्वा लिखत- (½ + ½ = 1)

1. (i) ज्ञानवान् सर्वत्र पूज्यते।
2. (ii) चटका वृक्षे तिष्ठति।

उत्तरम् :

प्रश्न 18.

मञ्जूषायां प्रदत्त: अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत- (½ + ½ + ½ = 1½)

मञ्जूषा – इव, तत्र, यथा, सहसा

1. (i) सूर्यः अग्निगोलकः __________ प्रतिभाति।
2. (ii) यत्र गच्छति __________ तिष्ठति।
3. (iii) कार्यस्य __________ निर्णयं न करणीयम्।

उत्तरम् :

प्रश्न 19-24.

अधोलिखित वाक्यानां वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा लिखत- (½ × 6 = 3)

प्रश्न 19.

त्वं पाठं लिखसि।

उत्तरम् :

प्रश्न 20.

रामेण पुस्तकं पठ्यते।

उत्तरम् :

प्रश्न 21.

मया साधु दृश्यते।

उत्तरम् :

प्रश्न 22.

घटिकाचित्रस्य सहायतया अंकानां संस्कृतशब्देषु समयलेखनं करणीयम्। (रिक्तस्थाने) (½ + ½ = 1)

1. (क) विद्यालयं गच्छति। → __________
2. (ख) गृहं आगच्छति। → __________

उत्तरम् :

प्रश्न 23.

अधोलिखितं वाक्यत्रयं शुद्धं कृत्वा लिखत- (½ × 3 = 1½)

1. (i) तिस्रः बालिकाः प्रतिदिनम् उपवनं गच्छन्ति।
2. (ii) चतुष्पथे बलिवर्दा: कलहं करोति।
3. (iii) शिष्यः गुरु निवेदयति।

उत्तरम् :

प्रश्न 24.

भवान् राजकीय-आदर्श-उच्च माध्यमिक विद्यालय कञ्चनपुरस्य छात्रः सोमनाथः अस्ति। स्वविद्यालयस्य प्रधानाचार्याय एकं पत्रं लिखत।

उत्तरम् :

प्रश्न 24

आवश्यक कार्यवशात् पञ्चदिनस्य अवकाशार्थ प्रार्थनापत्रं लिखत।

प्रश्न 25

अथवा
भवान् रमेशः स्वपितरं स्वाध्यायविषये अधोलिखितपत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत-

मञ्जूषा : अस्माकम्, भृशम्, विहाय, सादरम्, अन्यत्, न्यूनताम्, मातरम्।

जामनगरतः
दिनांक : 8 मार्च, 20....

परमपूजनीयेषु पितृचरणेषु (i) ........... प्रणतयः। भवतां पत्रमधिगतम्। समाचारान् अधीत्य मे मनः (ii) ........... मोदतेतराम्। मईमासे (iii) ........... परीक्षा सम्पत्स्यते। सम्प्रति अध्ययनकर्म (iv) ........... चलति। संस्कृतव्याकरणं (v) ........... सर्वेषु विषयेषु दक्षतामापन्नो5स्मि। व्याकरणस्यापि (vi) ........... शीघ्रमेव आनेष्यामि। (vii) ........... प्रति मे सादरं प्रणतयः। (viii) ........... कुशलतम्।

भवत्कः सुतः
रमेशः

प्रश्न 26

मञ्जूषाया उपयुक्त पदानि गृहीत्वा 'चिकित्सालय-दर्शनम्' इति विषये संवादं पूरयत-

मञ्जूषा : कुत्र, त्वम्, तत्, पीडितः, उपचारम्, के, अस्ति, चिकित्सालयभवनम्

पुनीतः – सुरेश! त्वं ........... गच्छसि?
सुरेशः – पुनीत! ........... अपि आगच्छ।
पुनीतः – अरे! ........... किं भवनम् अस्ति।
सुरेशः – तत् ........... अस्ति। आवाम् अपि मातुलं द्रष्टुं चलावः।
पुनीतः – सः केन रोगेण ........... अस्ति।
सुरेशः – सः उच्चतरक्तचापेन पीडितः ...........।
पुनीतः – ते श्वेतप्रावारकधारकाः ........... सन्ति। ते किं कुर्वन्ति?
सुरेशः – ते चिकित्सकाः सन्ति। ते ........... कुर्वन्ति।

प्रश्न 27

अधोलिखितषड्वाक्येषु केषाञ्चन चतुर्णा वाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं लिखत-

1. माता पुत्र को उपदेश देती हैं।
2. मुझे फल अच्छे लगते हैं।
3. तीन बालिकाएँ इधर देखती हैं।
4. कक्ष के बाहर शिक्षक हैं।
5. उसके बिना तुम नहीं जाते हो।
6. उनके साथ सुनीता आई।

प्रश्न 28

चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि निर्माय लिखत-

मञ्जूषा : बसयानम्, धारयन्ति, छत्रम्, बालाः, वृक्षाः, जनाः

प्रश्न 27: अधोलिखितम् अनुच्छेदं सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत-

प्रश्न 28: अधोलिखित वाक्यानि क्रमरहितानि सन्ति। यथाक्रमं संयोजन कृत्वा लिखत- (कथा दृष्ट्या)