RBSE Class 10th 2021 Sanskritam-S-71-2021 Previous Year Papers

माध्यमिक परीक्षा, 2022

SECONDARY EXAMINATION, 2022

तृतीय भाषा - संस्कृतम्‌

समय : 3¼ (सपादहोरात्रयम्‌)    अधिकतमांका : 80

परीक्षार्थिभ्य: सामान्य-निर्देशाः

1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यतः लेख्यः।
2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरं उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्‌।
4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्‌।

Sl. No. : ________    नामांक : ________    Roll No. : ________

No. of Questions : 28    S—7—Sanskritam (T.L.)

No. of Printed Pages : 11

Page 1 of 11

खण्ड - अ

1. (6) देवनिर्मितं देशं प्रचक्षते –

   • (क) हिन्दुस्थानम्
   • (ख) पाकिस्तानम्
   • (ग) राजस्थानम्
   • (घ) कजाकिस्तानम्

   उत्तरम् – (क) हिन्दुस्थानम्

   स्पष्टीकरणम् – देवनिर्मितं देशम् इति हिन्दुस्थानम् उच्यते।

2. (ii) सर्वदमनस्य माता आसीत् –

   • (क) तापसी
   • (ख) सुब्रता
   • (ग) गौतमी
   • (घ) (अस्पष्टम्)

   उत्तरम् – (ख) सुब्रता

   स्पष्टीकरणम् – सर्वदमनस्य माता सुब्रता आसीत्।

3. (iii) महाराणप्रतापस्य राज्याभिषेकः अभवत् –

   • (क) चित्तौड़नगरे
   • (ख) (अस्पष्टम्)
   • (ग) (अस्पष्टम्)
   • (घ) (अस्पष्टम्)

   उत्तरम् – (क) चित्तौड़नगरे

   स्पष्टीकरणम् – महाराणप्रतापस्य राज्याभिषेकः चित्तौड़नगरे अभवत्।

4. (iv) केशवानन्दस्य गुरुः आसीत् –

   • (क) श्री लालबहादुरः शास्त्री
   • (ख) गुरुः कुशलदासः
   • (ग) (अस्पष्टम्)
   • (घ) (अस्पष्टम्)

   उत्तरम् – (ख) गुरुः कुशलदासः

   स्पष्टीकरणम् – केशवानन्दस्य गुरुः कुशलदासः आसीत्।

5. (v) विद्या भवति –

   • (क) विवादाय
   • (ख) ज्ञानाय
   • (ग) दानाय
   • (घ) मदाय

   उत्तरम् – (ख) ज्ञानाय

   स्पष्टीकरणम् – विद्या ज्ञानाय भवति, न विवादाय।

प्रश्न 1 (vi) – (x) बहुविकल्पीय प्रश्नाः

1. (vi) अजरामरखत्‌ प्राज्ञः किं चिन्तयेत्‌ ?

   • (क) विद्यां ज्ञानं च
   • (ख) धनमर्थ च
   • (ग) विद्यारमर्थ च
   • (घ) विद्यां सुखं च

   उत्तर: (क) विद्यां ज्ञानं च

   प्राज्ञः (बुद्धिमान्) अजरामरखत्‌ (अजरामरत्वं प्राप्तुम्) विद्यां ज्ञानं च चिन्तयेत्‌। विद्या एव अमृतम्‌।

2. (vii) आत्महननं किं वर्तते ?

   • (क) महत्पापम्‌
   • (ख) महादानम्‌
   • (ग) महत्दुःखम्‌
   • (घ) महत्कष्टम्‌

   उत्तर: (क) महत्पापम्‌

   आत्महननं (आत्महत्या) महत्पापम्‌ वर्तते। शास्त्रेषु आत्महननं महापापं मन्यते।

3. (viii) शरीरविज्ञानविचक्षणः कः अस्ति ?

   • (क) आचार्येश्वरः
   • (ख) अत्रिः
   • (ग) चरकेश्वरः
   • (घ) रामेश्वरः

   उत्तर: (ग) चरकेश्वरः

   चरकेश्वरः (चरकाचार्यः) शरीरविज्ञानविचक्षणः आसीत्‌। ते आयुर्वेदस्य प्रसिद्धाचार्याः।

4. (ix) मीरबख्शी सलावतखानः केन सह युद्धं करोति ?

   • (क) महाराणाप्रतापेन सह
   • (ख) सूरजमल्लेन सह
   • (ग) शिवाजिमहाराजेन सह
   • (घ) अकबरेन सह

   उत्तर: (ग) शिवाजिमहाराजेन सह

   मीरबख्शी सलावतखानः शिवाजिमहाराजेन सह युद्धं करोति।

5. (x) ब्रह्मतेजः कस्मात्‌ भवति ?

   • (क) आत्मश्लाघायाः
   • (ख) चधरनार्जनात्‌
   • (ग) गूहकार्यात्‌
   • (घ) स्वाध्यायात्‌

   उत्तर: (घ) स्वाध्यायात्‌

   ब्रह्मतेजः स्वाध्यायात्‌ भवति। स्वाध्यायेन ब्रह्मतेजः वर्धते।

निर्देशः प्रश्न संख्या 2 – 3

घटिकाचित्रसहायतया संस्कृतपदैः समयं पूरयित्वा वाक्यं लिखत। (चित्रं नास्ति, अतः केवलं निर्देशः)

निर्देशः प्रश्न संख्या 4 – 6

रेखाड्वितपदं शुद्धं कृत्वा वाक्यं लिखत।

4. 4. राजेशः भिक्षुकाय वस्त्राणि यच्छन्ति ।

   शुद्धं वाक्यम्‌: राजेशः भिक्षुकाय वस्त्राणि यच्छति ।

   'राजेशः' एकवचनम्‌ अस्ति, अतः क्रियापदम्‌ 'यच्छति' भविष्यति। 'यच्छन्ति' बहुवचनम्‌ अस्ति।

खण्ड - अ

प्रश्न 5-6 (रिक्त स्थान पूर्ति)

5. हिमालयस्य गङ्गा निर्गच्छति ।

6. हरिणा वैकुण्ठम् अधिशेते ।

प्रश्न 7-9 (वाच्य परिवर्तन)

निर्देश: प्रश्न संख्या 7 से 9 तक नीचे दिए गए वाक्यों का वाच्य परिवर्तन करके लिखिए:

7. सती गीतं गायति ।

8. वधः प्रयुज्यते ।

9. सीता जलम् आचामति ।

प्रश्न 10-11 (अव्यय पद चयन)

निर्देश: प्रश्न संख्या 10 से 11 तक कोष्ठक में दिए गए अव्यय पदों में से उचित पद चुनकर वाक्य पूरा कीजिए:

10. प्रतापः इति स्वदेश परित्यज्य अन्यत्र प्रस्थितः अस्ति ।

( इति / इच / अथ )

11. मेवाडमन्त्री भामाशाहः इव कश्चन आगच्छन् प्रतीयते ।

( इव / एवं / तत्र )

खण्ड - ब

प्रश्न 12 (अव्यय पद चयन)

निर्देश: कोष्ठक में दिए गए अव्यय पदों में से उचित पद चुनकर वाक्य पूरा कीजिए:

(i) राजा 'जाट-प्लेटो' नूनम् विरुदेन भूषितवान् ।

( नूनम् / इति / हि )

(ii) कालिदासः श्रेष्ठः अस्ति कविषु ।

( कविषु / कविभिः / कवीन् )

प्रश्न 13 (सन्धि विच्छेद)

निर्देश: निम्नलिखित पदों का सन्धि विच्छेद करके सन्धि का नाम भी लिखिए:

(i) यशोदा

(ii) कृष्णस्त्राता

प्रश्न 14 (सन्धि)

निर्देश: निम्नलिखित पदों का सन्धि करके सन्धि का नाम भी लिखिए:

(i) ज + अन्न

(ii) बालाः + हसन्ति

— Sanskritam (TL-) 2 + 4 —

5. अधोलिखितसमस्तपदयो: विग्रहं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत -

1. (i) निर्मक्षिकम्‌
   विग्रह: निर्गता मक्षिका यस्मात् तत् (निर्मक्षिकम्)।
   समासनाम: बहुव्रीहि समासः।
2. (ii) अर्धशाकम्
   विग्रह: अर्धं च तत् शाकम् (अर्धशाकम्)।
   समासनाम: कर्मधारय समासः।

6. अधोलिखितविग्रहपदानां समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत -

1. (i) प्रतिदिनम् (प्रति + दिनम्)
   समास: प्रतिदिनम्।
   समासनाम: अव्ययीभाव समासः।
2. (ii) हरिः इति (हरि + इति)
   समास: हरिरिति।
   समासनाम: कर्मधारय समासः।

7. अधोलिखितेषु रेखाड्रितपदेषु विभक्तिं तत्‌ कारणं च लिखत -

1. (i) सः जटाभिः तापसः प्रतीयते ।
   रेखाड्रितपदम्: जटाभिः
   विभक्ति: तृतीया (भिस्)
   कारणम्: करण कारक (जटाभिः = जटाओं से)।
2. (ii) गणेशाय नमः ।
   रेखाड्रितपदम्: गणेशाय
   विभक्ति: चतुर्थी (य)
   कारणम्: सम्प्रदान कारक (गणेशाय = गणेश को)।

8. कोष्ठके प्रदत्तप्रकृतिप्रत्ययाभ्यां पदं निर्माय रिक्तस्थानं पूरयत -

1. (i) श्यामः गौं ............... मिलितुं गच्छति । ( गै + शतृ )
   पदम्: गायन् (गै + शतृ = गायन्)
   पूर्णवाक्यम्: श्यामः गौं गायन् मिलितुं गच्छति।
2. (ii) FAG ............... आसीत्‌ ( ज्ञान + मतुप्‌ )
   पदम्: ज्ञानवान् (ज्ञान + मतुप् = ज्ञानवान्)
   पूर्णवाक्यम्: FAG ज्ञानवान् आसीत्।

9. अधोलिखितवाक्ययो: रेखाड्रितपदयो: प्रकृतिं प्रत्ययं च लिखत -

1. (i) फलं सेवमानः सः आनन्दं लभते ।
   रेखाड्रितपदम्: सेवमानः
   प्रकृति: सेव् (धातु)
   प्रत्यय: शानच् (कर्तरि वर्तमान कृदन्त)।
2. (ii) सः ऋषिः क्रोधी अस्ति ।
   रेखाड्रितपदम्: क्रोधी
   प्रकृति: क्रोध (संज्ञा)
   प्रत्यय: इनि (मत्वर्थीय प्रत्यय)।

खण्ड - a

प्रश्न 20. अधोलिखितेषु प्रश्नेषु चतुर्ण्णा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत माध्यमेन लिखत - 4×1=4

1. शास्त्रचर्चा कुत्र प्रवर्तते ?
2. वर्णचित्रितो मृत्तिकामयूरः कः आसीत् ?
3. वीरः सह प्रतापस्य मुख्य युद्ध कुत्र अभवत् ?
4. स्वामिकेशबानन्दस्य बाल्यावस्थायां किं नाम आसीत् ?
5. पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?
6. कीदृशं मित्रं वर्जयेत् ?
7. मरुदेशे के प्रसन्नाः भवन्ति ?
8. ‘आचार्योपदेशः' इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् उद्धृतः अस्ति ?

प्रश्न 21. अधोलिखितगद्यांशस्य सप्रसंगं हिन्दीभाषया अनुवाद कुरुत - 6

अथवा

प्रश्न 22

प्रश्न 23

खण्ड - द

24. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत -

1. अस्य अनुच्छेदस्य समीचीनं शीर्षकं लिखत ।

   उत्तरम् : अनुशासनस्य महत्त्वम्

2. अनुशासनस्य विशेष महत्त्वं कुत्र भवति ?

   उत्तरम् : अनुशासनस्य विशेष महत्त्वं जीवने भवति ।

3. अनुशासितः कीदृशः भवति ?

   उत्तरम् : अनुशासितः सर्वेभ्यः प्रियः भवति ।

4. प्रकृतिः कस्य अनुशासने तिष्ठति ?

   उत्तरम् : प्रकृतिः ईश्वरस्य अनुशासने तिष्ठति ।

5. 'प्रत्येकस्मिन् पदे अनुशासनम् आवश्यकं भवति ।' अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् अस्ति ?

   उत्तरम् : अस्मिन् वाक्ये क्रियापदम् 'भवति' अस्ति ।

अथवा

1. उपर्युक्त गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत ।

   उत्तरम् : संस्कृतेः महत्त्वम्

2. का सभ्यतायाः जननी भवति ?

   उत्तरम् : संस्कृतिः सभ्यतायाः जननी भवति ।

3. संस्कृतिः कस्य गौरवं प्रमाणयति ?

   उत्तरम् : संस्कृतिः कस्यापि राष्ट्रस्य गौरवं प्रमाणयति ।

4. 'सा भारतीया संस्कृतिः अस्ति ।' इत्यत्र, 'सा' सर्वनाम किम् अस्ति ?

   उत्तरम् : 'सा' सर्वनाम 'प्राचीना संस्कृतिः' अस्ति ।

5. 'प्राचीना संस्कृतिः आसीत् ।' अत्र क्रियापदं किम् ?

   उत्तरम् : अत्र क्रियापदम् 'आसीत्' अस्ति ।

खण्ड – क (अपठित-अवबोधनम्)

प्रश्न 26.

1. (i) लोकः कीदृशः अस्ति?

   उत्तरम् – लोकः उत्सवप्रियः अस्ति।

2. (ii) “लोके बहुविधाः मेलापकाः भवन्ति।” अत्र ‘बहुविधाः’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?

   उत्तरम् – विशेषणपदस्य ‘बहुविधाः’ इति विशेष्यपदम् ‘मेलापकाः’ अस्ति।

3. (iii) ‘मेलापके सर्वे आनन्दं स्वीकुर्वन्ति।’ अत्र ‘स्वीकुर्वन्ति’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?

   उत्तरम् – कर्तृपदम् ‘सर्वे’ अस्ति।

4. (iv) “बालकाः विविधैः क्रीडनकैः क्रीडन्ति।” अत्र क्रियापदस्य चयनं कृत्वा लिखत।

   उत्तरम् – क्रियापदम् ‘क्रीडन्ति’ अस्ति।

5. (v) “पुरुषाः सुमधुरं मिष्टान्नं खादन्ति।” अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम्?

   उत्तरम् – विशेषणपदम् ‘सुमधुरम्’ अस्ति।

अथवा

1. (i) अस्य अनुच्छेदस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

   उत्तरम् – ‘स्त्रीशिक्षायाः महत्त्वम्’ अथवा ‘सुशिक्षिता स्त्री’ इति शीर्षकं समुचितम्।

2. (ii) का समाजे धार्मिकसंस्काराणां स्थापनां करोति?

   उत्तरम् – स्त्री समाजे धार्मिकसंस्काराणां स्थापनां करोति।

3. (iii) स्त्री केभ्यः नागरिकान् निर्मातुं प्रभवति?

   उत्तरम् – स्त्री मातृभूताः नागरिकान् निर्मातुं प्रभवति।

4. (iv) “गृहस्य सुशिक्षिता स्त्री नागरिकान् निर्मातुं प्रभवति।” अत्र विशेषणपदं किम् अस्ति?

   उत्तरम् – विशेषणपदम् ‘सुशिक्षिता’ अस्ति।

5. (v) “स्त्रियो हि मातृशक्तेः प्रतीकभूताः भवन्ति।” इत्यत्र क्रियापदं किम्?

   उत्तरम् – क्रियापदम् ‘भवन्ति’ अस्ति।

खण्ड – ख (रचनात्मकम्)

प्रश्न 27.

प्रश्न 26 (पत्रलेखनम्)

भवान् भावेशः। स्वकीयं ज्येष्ठभ्रातरं प्रति स्वकीयाध्ययनस्य विषये अधोलिखितं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा लिखत।

प्रश्न 27 (संवादपूर्तिः)

मञ्जूषायाः उचितपदैः 'स्वच्छताविषये' संवादं पूरयत।

मज्जूषाया: उचितपदै: 'क्रीडाया: विषये' संवादं पूरयत।

अधोलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चन संस्कृतेन अनुवादं कुरुत – (6×1=6)

1. सत्यस्य हि विजयः भवति। (सत्य की ही विजय होती है।)
2. वृक्षात् पत्रम् पतति। (वृक्ष से पत्ता गिरता है।)
3. रमेशः संस्कृतपुस्तकम् पठति। (रमेश संस्कृत की पुस्तक पढ़ता है।)
4. विद्या विनयेन सुशोभते। (विद्या विनय से सुशोभित होती है।)
5. श्यामः गणेशाय नमस्करोति। (श्याम गणेश को नमस्कार करता है।)
6. गोविन्दः नाटकम् पश्यति। (गोविन्द नाटक देखता है।)
7. राधा नृत्यति। (राधा नाचती है।)
8. विद्याधनम् सर्वधनेषु प्रधानम्। (विद्या धन सभी धनों में प्रधान है।)
9. कृष्णा कलमेन लिखति। (कृष्णा कलम से लिखती है।)
10. इदम् पुस्तकम् सोहनस्य अस्ति। (यह पुस्तक सोहन की है।)