RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018 Previous Year Papers

Class 11th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit Sahityam-S-34-2018 (2018) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.

Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 11th
Exam year 2018
Subject Sanskrit Sahityam-S-34-2018
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 11th, year 2018, and subject Sanskrit Sahityam-S-34-2018 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

How to practise with this question paper

Stage one: read the Sanskrit Sahityam-S-34-2018 question paper from 2018 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.

Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.

RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018

Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahityam-S-34-2018 (2018).

RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 11th 2018 Sanskrit Sahityam-S-34-2018 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 11th Sanskrit Sahityam-S-34-2018 2018 solved Previous Year Question Papers

वार्षिक परीक्षा - 2017-18

कक्षा-XI

समय : 3 घण्टे    विषय : संस्कृत साहित्यम्    पूर्णांक : 80

नोट :-

  1. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
  2. सर्वेषां प्रश्नानामुत्तराणि उत्तरपुस्तिकायामेव लेखनीयानि।

प्रश्न 1.

अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः सूत्रस्य अर्थं लिखत।

उत्तरम् : अ, क, ह, विसर्गः – एतेषां वर्णानाम् उच्चारणस्थानं कण्ठः भवति। अर्थात् अ, क, ह तथा विसर्ग का उच्चारण कण्ठ से होता है।

प्रश्न 2.

केषां वर्णानाम् उच्चारणं तालुः भवति?

उत्तरम् : इ, च, छ, ज, झ, ञ, य, श – एतेषां वर्णानाम् उच्चारणं तालुः भवति।

प्रश्न 3.

अधोलिखित वर्णनाम् उच्चारणस्थानानि लिखत।

उत्तरम् :

  • (i) ऋ – मूर्धा
  • (ii) उ – ओष्ठौ
  • (iii) ए – कण्ठतालु
  • (iv) ओ – कण्ठोष्ठम्

प्रश्न 4.

अधोलिखित-पदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा संधेः नामापि लिखत-

  1. गजानाम्
  2. विष्णुस्त्राता
  3. सच्चित्

उत्तरम् :

  • (i) गजानाम् = गज + आनाम् – दीर्घ सन्धि
  • (ii) विष्णुस्त्राता = विष्णुः + त्राता – विसर्ग सन्धि (उत्वम्)
  • (iii) सच्चित् = सत् + चित् – व्यञ्जन सन्धि (श्चुत्वम्)

प्रश्न 5.

अधोलिखितानि शब्दरूपाणि आधृत्य वाक्यनिर्माणं कुरुत-

  1. रामः
  2. रामम्
  3. स्वेभ्यः
  4. भवान्

उत्तरम् :

  • (i) रामः वनं गच्छति।
  • (ii) सीता रामम् पश्यति।
  • (iii) स्वेभ्यः पुत्रेभ्यः धनं ददाति।
  • (iv) भवान् कुत्र वसति?

प्रश्न 6.

अधोलिखितानि क्रियापदानि आधृत्य वाक्यनिर्माणं कुरुत-

  1. हसति
  2. पठति
  3. करोति
  4. लभसे
  5. नेष्यामि

उत्तरम् :

  • (i) बालः हसति।
  • (ii) छात्रः पुस्तकं पठति।
  • (iii) सः कार्यं करोति।
  • (iv) त्वं धनं लभसे।
  • (v) अहं पुस्तकं नेष्यामि।

प्रश्न 7.

अधोलिखित-पदेषु प्रकृतिप्रत्ययौ योजयित्वा पदनिर्माणं कुरुत-

  1. कृ + क्तिन्
  2. पठ् + तमप्
  3. मूषक + टाप्
  4. धन + इन्

उत्तरम् :

  • (i) कृ + क्तिन् = कृतिः
  • (ii) पठ् + तमप् = पठितमः
  • (iii) मूषक + टाप् = मूषिका
  • (iv) धन + इन् = धनी

प्रश्न 8.

मञ्जूषातः अव्ययं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

मञ्जूषा : (सर्वत्र, शनैः शनैः, उच्चैः, कुत्र, अति)

  1. ईश्वरः ______ अस्ति।
  2. महेन्द्रः ______ निवसति?
  3. बधिरस्य अग्रे ______ मा वद।
  4. कच्छपः ______ गच्छति।

उत्तरम् :

  • (i) ईश्वरः सर्वत्र अस्ति।
  • (ii) महेन्द्रः कुत्र निवसति?
  • (iii) बधिरस्य अग्रे उच्चैः मा वद।
  • (iv) कच्छपः शनैः शनैः गच्छति।

प्रश्न 9.

अधोलिखित-पदेषु समासं कृत्वा समासस्य नामापि लिखत-

  1. शिवः च केशवः च
  2. पञ्चानां चटीनां समाहारः
  3. राज्ञः पुरुषः

उत्तरम् :

  • (i) शिवकेशवौ – द्वन्द्व समास
  • (ii) पञ्चचटी – द्विगु समास
  • (iii) राजपुरुषः – षष्ठी तत्पुरुष समास

प्रश्न 10.

रेखाङ्कितपदेषु विभक्तिं कारणं च लिखत-

  1. रामः शिरसा नमति।
  2. रामाय फलं ददाति।

उत्तरम् :

  • (i) शिरसा – तृतीया विभक्तिः, करण कारक (साधन का बोध)।
  • (ii) रामाय – चतुर्थी विभक्तिः, सम्प्रदान कारक (दान का पात्र)।

प्रश्नपत्रम् – संस्कृतसाहित्यम् (S-34) 2018

खण्डः – २ (पृष्ठम् २)

  1. ऋग्वेदे कति मण्डलानि सन्ति ?

    उत्तरम् : ऋग्वेदे दश मण्डलानि सन्ति।
  2. ब्राह्मण ग्रन्थेषु कः विषयः विवेचितः ?

    उत्तरम् : ब्राह्मण ग्रन्थेषु यज्ञ-कर्मकाण्डस्य विधि-विधानानां विवेचनम् क्रियते।
  3. आरण्यकम्‌ कः कथ्यते ?

    उत्तरम् : वनवासिभिः अध्येतुम् उपयुक्ताः ग्रन्थाः आरण्यकम्‌ इति कथ्यन्ते।
  4. हितोपदेशस्य रचयिता कः अस्ति ?

    उत्तरम् : हितोपदेशस्य रचयिता नारायणपण्डितः अस्ति।
  5. रामायणे कति काण्डानि सन्ति ? नामानि लिखत।

    उत्तरम् : रामायणे सप्त काण्डानि सन्ति। तेषां नामानि – बालकाण्डम्, अयोध्याकाण्डम्, अरण्यकाण्डम्, किष्किन्धाकाण्डम्, सुन्दरकाण्डम्, युद्धकाण्डम्, उत्तरकाण्डम्।
  6. 'किरातार्जुनीयम्‌' महाकाव्ये कस्य कथा अस्ति ?

    उत्तरम् : 'किरातार्जुनीयम्‌' महाकाव्ये अर्जुनस्य कथा अस्ति।
  7. विश्वस्य संपूर्णसाहित्ये सर्वाधिक-विशालग्रन्थः कः ?

    उत्तरम् : विश्वस्य संपूर्णसाहित्ये सर्वाधिक-विशालग्रन्थः महाभारतम् अस्ति।
  8. बृहत्त्रयी का कथ्यते ?

    उत्तरम् : संस्कृतसाहित्ये त्रयः महाकवयः – कालिदासः, भवभूतिः, माघः इति बृहत्त्रयी कथ्यते।
  9. महाकवि माघस्य जन्म स्थानं किम् ?

    उत्तरम् : महाकवि माघस्य जन्म गुजरातराज्ये अभवत्।
  10. गद्यांशः –

    मानवजीवने अनुशासनस्य खलु महती आवश्यकता अस्ति। यदि अनुशासनशीला: न भवेयुः तदा तु विचित्रा जगतः गतिः स्यात्‌। अनुशासनेन एवास्माकं सर्वाणि कार्याणि भवन्ति। यस्मिन्‌ देशे अनुशासन व्यवस्था उत्तमा वर्तते, तस्मिन्‌ देशे एव सुख-प्राप्तिः भवति। अनुशासनेन एव सर्वेषां कल्याणं भवति। अनुशासनयुक्तः देशः उन्नतिं प्राप्नोति। अस्माकं व्यवहारेषु अपि अनुशासनं दृश्यते। छात्राणां कृते विद्यालय एव अनुशासनशिक्षाकेन्द्रम्‌ अस्ति। यदि छात्राः ध्यानेन पठन्ति तर्हि भविष्ये जीवनस्य प्रत्येकस्मिन्‌ क्षेत्रे साफल्यं प्राप्नुवन्ति।
    1. मानवजीवने कस्य महती आवश्यकता ? (एकपदेन उत्तरत)

      उत्तरम् : अनुशासनस्य।
    2. जगतः गतिः विचित्रा कदा स्यात् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

      उत्तरम् : यदि अनुशासनशीला: न भवेयुः तदा जगतः गतिः विचित्रा स्यात्।
    3. “अधमा” इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात्‌ चित्वा लिखत।

      उत्तरम् : उत्तमा।
    4. “प्राप्नुवन्ति” इत्यस्य कर्तृपदं चित्वा लिखत।

      उत्तरम् : छात्राः।
    5. गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

      उत्तरम् : अनुशासनस्य महत्त्वम्।
  11. अधोलिखित-गद्यांशयोः कस्यचिदेकस्य हिन्दीभाषायाम् अनुवादः कुरुत –

    (क) गद्यांशः –

    दिल्ली-नगरे महान कलकलः । मार्गे मार्गे शृङ्गाटके शृङ्गाटके भेरीनादः । गृहे गृहे शृङ्गारः । महाराष्ट्रराजः रोगग्रस्तः इति आकलय्य च मुमुदिरे द्विषः । भिक्षुकाः प्रत्यहं यमुनातटे एव शष्कुलीः अपूपान्‌ मोदकान्‌ पेटाः इण्डरिकाश्च परस्परसहसैः आशीराभिः समवर्धयन्‌।
    हिन्दी अनुवादः –
    दिल्ली नगर में बहुत कोलाहल था। मार्ग-मार्ग पर, चौराहे-चौराहे पर नगाड़ों की ध्वनि थी। घर-घर में शृंगार था। यह जानकर कि महाराष्ट्र का राजा रोगग्रस्त है, शत्रु प्रसन्न हुए। भिखारी प्रतिदिन यमुना के तट पर ही शष्कुली, पूड़ी, मोदक, पेटे और इण्डरिकाओं को परस्पर आशीर्वादों से बढ़ा रहे थे।

    (ख) गद्यांशः –

    आलोकयतु तावत् कल्याणाभिनिवेशी लक्ष्मीमेव प्रथमम्‌। इयं हि लक्ष्मीः क्षीरसागरात् पारिजातम्, इन्दुशकलात् एकान्तवक्रताम्, उच्चैःश्रवसः चञ्चलताम्, कालकूटात् मोहनशक्तिम्, मदिरायाः मादकताम्, कौस्तुभमणेः अतिदीप्तिम् च स्वीकरोति।
    हिन्दी अनुवादः –
    कल्याण में अभिनिवेश रखने वाला व्यक्ति पहले लक्ष्मी को ही देखे। यह लक्ष्मी क्षीरसागर से पारिजात को, चन्द्रमा के टुकड़े से अत्यधिक वक्रता को, उच्चैःश्रवा नामक घोड़े से चंचलता को, कालकूट विष से मोहन शक्ति को, मदिरा से मादकता को और कौस्तुभ मणि से अत्यधिक दीप्ति को ग्रहण करती है।

22. अधोलिखित पद्यांशयो: कस्यचिदेकस्य हिन्दीभाषायां अनुवाद: कुरुत

(i)

श्रुतनेव न कुण्डलेन ह
दानेन पाणि्न तु कड्डकणेन |
विभाति काय: करुणापराणां
परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥

(ii)

सुखमर्थों भवेद् दातुं, सुखं प्राणां; सुखं तप: |
सुखमन्यद् भवेत् सर्वम् दुखं ATS TAO I

हिन्दी अनुवाद (पद्यांश i):

करुणापरायण पुरुषों का शरीर कानों में कुण्डल धारण करने से नहीं, वरन् दान देने से शोभित होता है। हाथ कड़ा (कंकण) पहनने से नहीं, वरन् दान देने से शोभित होता है। शरीर चन्दन लगाने से नहीं, वरन् परोपकार करने से शोभित होता है।


23. अधोलिखित नाट्यांशयो: कस्यचिदेकस्य हिन्दीभाषायां अनुवाद: कुरुत

(i)

रामदास: - नहिपुत्र! नहि, इयं न साधारणी, मम प्राणान्तमेव करिष्यति।

शिष्य: - गुरुवर्य! सर्वेषां रोगणाम् औषधय: सन्ति। कथनन ओषधिसेवनेन उदरपीडानाश: भविष्यति।

(ii)

आचार्या: - किं प्रष्टुमिच्छति ? को5पि प्रश्न: जिज्ञासा वा ?

स्वार्थानन्दः: - जिज्ञासैव।

आचार्या: - का जिज्ञासा ? कौदृशी जिज्ञासा ?

हिन्दी अनुवाद (नाट्यांश i):

रामदास: - नहीं पुत्र! नहीं, यह साधारण बीमारी नहीं है, यह मेरे प्राणों का अंत कर देगी।

शिष्य: - गुरुवर! सभी रोगों की दवाएं होती हैं। दवा के सेवन से पेट की पीड़ा नष्ट हो जाएगी।


24. अधोलिखित-गद्यांशयो: कस्यचिदेकस्य सप्रसंग-संस्कृत व्याख्या कुरुत

(i)

एवं स्वल्पकाले गच्छति राजस्थानस्यैको राजपुत्र: आगच्छत्। तस्य शोभासामग्री नासीत्। स एक एवाश्वमेकमारूढ: सन् नागमत्। स स्वागमन सूचनामकारयतुं। राजभृत्याश्च तमवदन्- किं मुधा कष्टमनुभवति राजा?

(ii)

बक: आह - “अस्त्यस्य जलाशयस्य नातिदूरे प्रभूतजलसनाथं सर:। तद्यदि मम पृष्ठं कश्चिदारोहति तं तत्र नयामि।”

सप्रसंग-संस्कृत व्याख्या (गद्यांश i):

प्रसंग: प्रस्तुत गद्यांश राजस्थान के एक राजपुत्र के आगमन का वर्णन करता है।

व्याख्या: इस प्रकार थोड़े समय बीतने पर राजस्थान का एक राजपुत्र आया। उसके पास कोई शोभा-सामग्री (ठाठ-बाट) नहीं थी। वह अकेला ही एक घोड़े पर सवार होकर आया। वह अपने आगमन की सूचना देना चाहता था। राजभृत्यों ने उससे कहा- राजा व्यर्थ ही कष्ट क्यों उठा रहे हैं?


25. अधोलिखित-पद्यांशयो: कस्यचिदेकस्य सप्रसंगसंस्कृत-व्याख्या कुरुत

(i)

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये |
जगत: पितरौ बन्दे, पार्वती परमेश्वरौ ॥

(ii)

यस्तु पकवमुपादत्ते काले परिणतं फलम्।
बीजाच्चैव तथा पुनः ॥

सप्रसंग-संस्कृत व्याख्या (पद्यांश i):

प्रसंग: प्रस्तुत श्लोक कालिदास के कुमारसम्भव महाकाव्य से लिया गया है। इसमें कवि पार्वती और परमेश्वर (शिव) की वंदना करता है।

व्याख्या: जैसे वाक् (वाणी) और अर्थ (अर्थ) परस्पर जुड़े हुए हैं, उसी प्रकार वाक् और अर्थ की प्राप्ति के लिए मैं जगत के माता-पिता पार्वती और परमेश्वर की वंदना करता हूँ। यहाँ वागर्थ का संयोग शिव-पार्वती के अभिन्न संबंध को दर्शाता है।


26. अधोलिखित नाट्यांशयो: कस्यचिदेकस्य सप्रसंग संस्कृत-व्याख्या कुरुत

(i)

वासवदत्ता: आर्य! क उत्सारयति ?

चारुदत्त: भवति! यो धर्मादात्मानमुत्सारयति।

वासवदत्ता: आर्य! न होवं, अहमपि...

सप्रसंग-संस्कृत व्याख्या (नाट्यांश i):

प्रसंग: यह संवाद भास के नाटक 'चारुदत्तम्' से लिया गया है। इसमें वासवदत्ता और चारुदत्त के बीच धर्म और आत्मत्याग पर चर्चा हो रही है।

व्याख्या: वासवदत्ता पूछती है - आर्य! कौन त्याग करता है? चारुदत्त उत्तर देते हैं - भवति! जो धर्म के लिए अपने आपको त्याग देता है। वासवदत्ता कहती है - आर्य! ऐसा नहीं है, मैं भी...

यहाँ 'उत्सारयति' का अर्थ त्याग करना या अलग करना है। चारुदत्त धर्म को सर्वोपरि मानते हुए आत्मत्याग की बात करते हैं, जबकि वासवदत्ता इससे सहमत नहीं होतीं।

प्रश्न 27

प्रश्नः – नामोत्सारयितव्या भवामीति। (४) शासकः – कथयतु तब क्षेत्रे कियदन्नमुत्पन्नम्‌ ?

उत्तरम् – कृषकः – केवलं बोरीद्वयं गोधूममुत्पन्नम्‌। शासकः – वर्हि अनया बोरीम्‌ एकां देहि मह्मम्‌।

अर्थः – किसान ने कहा कि उसके खेत में केवल दो बोरी गेहूँ उत्पन्न हुआ है। शासक ने कहा – तो फिर एक बोरी मुझे दे दो।

प्रश्न 28

प्रश्नः – अधोलिखितप्रश्नेषु केषाञ्चित्‌ पञ्चप्रश्नानामुत्तराणि संस्कृत-भाषायां लिखत – (70)

  1. वीरत्वस्य मूल्यं कः जानाति समः?
    उत्तरम् – वीरत्वस्य मूल्यं वीरः एव जानाति। (वीरता का मूल्य केवल वीर ही जानता है।)
  2. व्याप्रीदुग्धम्‌ अर्ध वनाभिमुखं कः प्रस्थितवान्?
    उत्तरम् – व्याप्रीदुग्धम्‌ अर्ध वनाभिमुखं शिशुः प्रस्थितवान्। (व्याघ्री के दूध का आधा भाग वन की ओर चला गया।)
  3. कीदृशी वाणी पुरुषं अर्चति?
    उत्तरम् – मधुरा वाणी पुरुषं अर्चति। (मधुर वाणी पुरुष को शोभा देती है।)
  4. चक्रव्यूहभेदे पाण्डवेषु कः समर्थः अस्ति?
    उत्तरम् – चक्रव्यूहभेदे पाण्डवेषु अर्जुनः समर्थः अस्ति। (चक्रव्यूह भेदने में पाण्डवों में अर्जुन समर्थ है।)
  5. कालिदासस्य सर्वस्व किम्‌?
    उत्तरम् – कालिदासस्य सर्वस्वं संस्कृतसाहित्यम्‌ अस्ति। (कालिदास का सर्वस्व संस्कृत साहित्य है।)
  6. प्रतापनामकस्य पत्रस्य सम्पादनं कः करोति?
    उत्तरम् – प्रतापनामकस्य पत्रस्य सम्पादनं महाराणा प्रतापः करोति। (प्रताप नामक पत्र का सम्पादन महाराणा प्रताप करते हैं।)
  7. तारापीडस्य पुत्रस्य नाम किमासीत्?
    उत्तरम् – तारापीडस्य पुत्रस्य नाम चन्द्रापीडः आसीत्। (तारापीड के पुत्र का नाम चन्द्रापीड था।)
  8. आहुतयः कैभ्यः भवन्ति?
    उत्तरम् – आहुतयः देवेभ्यः भवन्ति। (आहुतियाँ देवताओं के लिए होती हैं।)
  9. सर्वत्रगुरुः कः गणः भवति?
    उत्तरम् – सर्वत्रगुरुः गणः भवति यत्र सर्वे गुरवः सन्ति। (सर्वत्रगुरु वह गण है जहाँ सभी गुरु हों।)
  10. आर्याछन्दसः लक्षणोदाहरणं लिखत।
    उत्तरम् – आर्याछन्दसः लक्षणम् – आर्याछन्दसि प्रथमे पादे द्वादश मात्राः, द्वितीये पादे अष्टादश मात्राः, तृतीये पादे द्वादश मात्राः, चतुर्थे पादे पञ्चदश मात्राः भवन्ति।
    उदाहरणम् – “कः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ। कस्याहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः॥”