RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers

Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 from the 2014 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.

Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.

Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 12th
Exam year 2014
Subject Sanskrit Sahityam-SS-12-2014
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2014, and subject Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

How to practise with this question paper

Stage one: read the Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 question paper from 2014 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.

Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.

RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014

Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 (2014).

RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2014 Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 12th Sanskrit Sahityam-SS-12-2014 2014 solved Previous Year Question Papers

उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2014
SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2014

संस्कृत साहित्यम्‌

समय : 3:15 होरात्रयम्‌ (सपाद होरात्रयम्‌)      पूर्णांक : 80

परीक्षार्थिभ्य: सामान्यनिर्देशा:

  1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यत: लेख्य: |
  2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: |
  3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम्‌ उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्‌ |
  4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्‌ |

No. of Questions — 25      No. of Printed Pages — 7

SS—552      [Sah. [SS-552]      [ Turn over

प्रश्न-1

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

“मुद्राराक्षसम्” नाम नाटकम् महाकविना विशाखदत्तेन विरचितम् अस्ति । मुद्राराक्षसम् सम्पूर्ण संस्कृतसाहित्ये विलक्षणा नाट्यकृति: विद्यते । सप्तसु अङ्केषु विभक्तम् इदं नाटकं राजनीतिप्रधानं कूटनीतिसमाविष्टं चास्ति । अस्य कथावस्तु: क्लिष्टा कूटनीतियुक्ता चास्ति । अस्मिन् नाटके चाणक्य: मगधराजस्य मन्त्रिण: राक्षसस्य च मुद्रया विविधानि कार्याणि करोति । अस्मिन् नाटके स्त्रीपात्राणां पूर्णतया अभाव: अस्ति, अतएव शृङ्गारस्य अभिव्यञ्जना कुत्रापि न दृश्यते । मुद्राराक्षसम् विशुद्धं घटनाप्रधानं नाटकमस्ति ।

  1. (क) संस्कृतसाहित्ये का नाट्यकृति: विलक्षणा विद्यते ? (एकपदेन उत्तरम्)

    मुद्राराक्षसम्

    गद्यांशानुसारं 'मुद्राराक्षसम्' संस्कृतसाहित्ये विलक्षणा नाट्यकृति: अस्ति।

  2. (ख) मुद्राराक्षस्य वैशिष्ट्यम् किम् अस्ति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

    मुद्राराक्षसस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् इदं नाटकं राजनीतिप्रधानं कूटनीतिसमाविष्टं च अस्ति। अस्मिन् नाटके स्त्रीपात्राणां पूर्णतया अभाव: अस्ति, अतएव शृङ्गारस्य अभिव्यञ्जना कुत्रापि न दृश्यते। इदं विशुद्धं घटनाप्रधानं नाटकमस्ति।

  3. (ग) "राजनीतिप्रधानं कूटनीतिसमाविष्टं चास्ति" अत्र 'अस्ति' क्रियाया: कर्तृपदं किम् ?

    इदम् (नाटकम्)

    वाक्ये 'इदं नाटकं राजनीतिप्रधानं कूटनीतिसमाविष्टं चास्ति' इति उक्तम्, अतः 'इदम्' (नाटकम्) कर्तृपदम् अस्ति।

प्रश्न-2

निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —

श्रेयसाम् अभिवादनं मानवस्य साधारणो धर्मोऽस्ति । अर्हाणाम् अभिवादनेन सदृशं नास्त्यन्यत् त्रिषु लोकेषु । अभिवादनशीलस्य कृते आचारोऽयं सुखसौभाग्यारोग्यादिसम्पद: कल्पवृक्ष: इव फलं प्रददाति । अभिवादने विद्यमानां च स्थितां महतीं शक्तिं जानन्तः सत्पुरुषा: स्वयम् एवं परान् अपि प्रेरयन्ति । अभिवादनशील: जन: असम्भवमपि सम्भवं करोति । अत्रैव धर्मशास्त्रेषु वर्णित: परममेधाविन: सप्तकल्पान्तजीविन: पुण्यभाज: मुनिमार्कण्डेयस्य प्रथितं चरितं सप्रमाणमस्ति । एकदा पितुर्गृहे क्रीडन्तं पञ्चवर्षीयं शिशुं मार्कण्डेयं दृष्ट्वा एकेनागन्तुकेन भविष्यवक्त्रा ऋषिणा बालकस्य अलौकिकी-प्रतिभया सहैव पञ्चमासावशिष्टं जीवनं च उद्घोषितम् । तदा मृकण्डु: पुत्राय मार्कण्डेयाय सर्वेषाम् आगन्तुकानां सम्पूज्यानां श्रद्धया विनयेन च अभिवादनं कर्तुं समुपादिशत् । अस्मिन् क्रमे एकदा सप्तर्षय: अपि तत्रागता: । मार्कण्डेयस्य विनयेन श्रद्धया च द्रविता: सप्तर्षयस्तस्मै दीर्घायुष्य-रूपं वरम् अददु: । क्षणेनैव क्रान्तदर्शिना वसिष्ठेन सर्वमपि मार्कण्डेयस्य वृत्तान्तं ज्ञातम् ।

  1. (क) मार्कण्डेयस्य पिता क: आसीत् ? (एकपदेन उत्तरम्)

    मृकण्डु:

    गद्यांशे 'मृकण्डु: पुत्राय मार्कण्डेयाय' इति उल्लेखात् मार्कण्डेयस्य पिता मृकण्डु: आसीत्।

  2. (ख) भविष्यवक्त्रा मार्कण्डेयस्य विषये किम् उद्घोषितम् ? (एकपदेन उत्तरम्)

    पञ्चमासावशिष्टं जीवनम्

    गद्यांशानुसारं भविष्यवक्त्रा ऋषिणा मार्कण्डेयस्य पञ्चमासावशिष्टं जीवनम् उद्घोषितम्।

खण्ड-ख

  1. प्रदत्त कथासंयोजनं करणीयम् — 8

    कथा-संयोजनम् (प्रथमः विकल्पः):

    एकदा एकः मूषकः जालेन बद्धः आसीत्। सः न मुक्तः। ततः एकः श्वेतः मार्जारः तं मोचयितुं जालकर्तनं बहिः कृतवान्। एवं सः शुद्रजीवः मुक्तः।

    अथवा (द्वितीयः विकल्पः) — क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत:

    1. एकदा लक्ष्मीधरः भोजराजस्य सभां गच्छति।
    2. भोजराजः लक्ष्मीधरस्य वाक्चातुर्येण प्रसन्नः भवति।
    3. भोजराजः नगरपालं काव्यप्रतिभाहीनं नगरात् निष्कास्य लक्ष्मीधरं वासयितुम् आदिशति।
    4. भोजराजः मन्त्रिणं लक्ष्मीधरस्य आवासव्यवस्थायै आदिशति।
    5. तन्तुवायः तन्तुवायेन जीविकाम् अर्जयति स्म।
    6. वस्तुतः तन्तुवायः अपि कविः आसीत्।
    7. तन्तुवायः महाकवितुल्यः न आसीत्।
    8. भोजराजः नगरे कमपि निरक्षरं मूर्खं वा न अपश्यत्।

खण्ड-ग

4. प्रदत्त संकेतानुसारं वर्णन लिखत — (80 शब्दाः) 4

प्रथमः विकल्पः: भारते उत्सवाः द्विविधाः – राष्ट्रियाः धार्मिकाश्च। राष्ट्रियेषु उत्सवेषु स्वतन्त्रतादिवसः (अगस्तमासस्य पञ्चदशदिनाङ्कः) प्रमुखः। गणतन्त्रदिवसः (जनवरीमासस्य षड्विंशतितमः) अपि राष्ट्रियः उत्सवः। संस्कृतज्ञाः संस्कृतोत्सवम् आयोजयन्ति। अस्माभिः संस्कृतकार्यक्रमेषु भागः ग्रहीतव्यः। विदुषां मते संस्कृतज्ञैव संस्कृतिः रक्षितुं शक्यते।

द्वितीयः विकल्पः: यत् परितः दृश्यते तत् पर्यावरणम्। मानवजीवनस्य सुखस्वरूपा सुखशान्तियुता च प्रकृतिः वर्तमानकाले दूषिता अस्ति। वृक्षलतागुल्मवायुजलजीवाः दुर्लभाः सन्ति, केचन विलुप्यन्ते। अस्माभिः पर्यावरणस्य रक्षणं करणीयम्। ऊष्मा वर्धते, दुःखमयं जीवनं सञ्जातम्। पर्यावरणदिवसः प्रतिवर्षम् आचर्यते। प्रवर्धमाना मानवसभ्यता पर्यावरणं नाशयति।

5. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

मासोऽयमाषाढः, अस्ति च सायं समयः, अस्तं जिगमिषुर्भगवान् भास्करः सिन्दुरद्रव-स्नातानामिव वरुण-दिगवलम्बिनामरुण-वारिवाहानामभ्यन्तरं प्रविष्टः। कलविड्डाश्चाटकैररुतैः परिपूर्णेषु नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते। वनानि प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति। अथाकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्, क्षणं सूक्ष्मविस्तारा, परतः प्रकटित-शिखरि शिखर-विडम्बना, अथ दर्शित-दीर्घ-शुण्डमण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानकाकारा च पारस्परिक-संश्लेष-विहितमहान्धकारा च समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।

  1. (क) सायं समये भगवान् भास्करः कुत्र जिगमिषुः भवति ? (एकपदेन उत्तरम्)

    उत्तरम्: अस्तम्।

    स्पष्टीकरणम्: गद्यांशे 'अस्तं जिगमिषुः' इति पदम् अस्ति, अतः 'अस्तम्' इति एकपदेन उत्तरम्।

  2. (ख) गगनतलं के पर्यच्छदीत् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

    उत्तरम्: मेघमाला गगनतलं पर्यच्छदीत्।

    स्पष्टीकरणम्: गद्यांशान्ते 'मेघमाला ... समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्' इति वचनात्।

  3. (ग) “श्यामताम्” इत्यस्य पदस्य विशेष्यपदेन अन्वितिः कुरुत।

    उत्तरम्: वनानि श्यामतां कलयन्ति।

    स्पष्टीकरणम्: 'श्यामताम्' इति कर्मपदम्, 'वनानि' कर्तृपदम्, 'कलयन्ति' क्रियापदम्।

  4. (घ) “मासोऽयमाषाढः ... पर्यच्छदीत्” इत्यत्र 'पर्यच्छदीत्' क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?

    उत्तरम्: मेघमाला।

    स्पष्टीकरणम्: 'मेघमाला ... पर्यच्छदीत्' इति वाक्यात् कर्तृपदं 'मेघमाला' अस्ति।

6. अधोनिर्दिष्टं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन् |
नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् |
सूर्य तपत्यावरणाय दृष्टे
कल्पेत लोकस्य कथं तमः ||

  1. (क) नाथे सति केषाम् अशुभं न भवति ? (एकपदेन उत्तरम्)

    उत्तरम्: प्रजानाम्।

    स्पष्टीकरणम्: श्लोके 'नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम्' इति पदात्।

  2. (ख) कः नृपरघवे किम् अकथयत् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

    उत्तरम्: वसिष्ठः नृपरघवे अकथयत् यत् सर्वत्र नः वार्तम् अवेहि राजन्।

    स्पष्टीकरणम्: श्लोकः वसिष्ठस्य वचनम् अस्ति, यत्र राज्ञे रघवे उपदेशः दीयते।

  3. (ग) “दृष्टेः आवरणाय ... तपति ।” उचितपदेन अन्वितिं कुरुत।

    उत्तरम्: सूर्यः दृष्टेः आवरणाय तपति।

    स्पष्टीकरणम्: श्लोके 'सूर्य तपत्यावरणाय दृष्टे' इति पदम् अस्ति, अतः 'सूर्यः' कर्तृपदम्।

  4. (घ) “अन्धकारः” इति पदस्य कः पर्यायः अत्र ?

    उत्तरम्: तमः।

    स्पष्टीकरणम्: श्लोकान्ते 'तमः' इति पदम् अन्धकारार्थकम् अस्ति।

7. निम्नांकितं नाट्यांशं सम्पठ्य निर्दिष्टं प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —

नाट्यांशः

कौसल्या — कस्य त्वम्‌ ?

लवः — भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः |

कौसल्या — अयि जात | कथयितव्यं कथय |

लवः — एतावदेव जानामि ।

( प्रविश्य बटवः )

बटवः — कुमार ! कुमार ! अश्वो5श्व इति को5पि भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते, सोञ्यमधुनास्माभिः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः ।

लवः — ‘अश्वो5श्व’ इति नाम पशुसमाम्नाये सांग्रामिके च पठ्यते, तद ब्रूत-कीदृशः ?

  1. लवः आत्मानं कस्य पुत्रः कथयति ? (एकपदेन उत्तरम्‌)

    उत्तरम्‌: वाल्मीकेः

  2. ‘अश्वः’ इति भूतविशेषः कैः प्रत्यक्षीकृतः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्‌)

    उत्तरम्‌: ‘अश्वः’ इति भूतविशेषः बटुभिः प्रत्यक्षीकृतः ।

  3. ‘सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः’ इत्यत्र विशेषणपदं किम्‌ ?

    उत्तरम्‌: सुगृहीतनामधेयस्य

  4. “अश्वो5श्व” इति नाम पशुसमाम्नाये सांग्रामिकि च पठ्यते ।” अस्मिन्‌ वाक्ये कर्तृक्रियापदयोः चयनं कुरुत ।

    उत्तरम्‌: कर्तृपदम्‌ – नाम, क्रियापदम्‌ – पठ्यते

8. निम्नलिखितयोः शब्दयोः हिन्दीभाषायां संस्कृतभाषायां वा अर्थ लिखत — (1+1=2)

  1. अलिमालः

    अर्थः – भ्रमरसमूहः (हिन्दी: भौंरों का समूह)

  2. सौप्रस्थानिकी

    अर्थः – सुप्रस्थानसम्बन्धिनी (हिन्दी: सुन्दर प्रस्थान से सम्बन्धित)

9. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — (1+1+1+1=4)

  1. वाक्यमध्ये प्रविश्य सर्व कार्य किन्तुना विनाश्यते ।

    प्रश्नः – किं किन्तुना विनाश्यते ?

  2. पृथिव्याः सप्त भेदाः सन्ति ।

    प्रश्नः – पृथिव्याः कति भेदाः सन्ति ?

  3. मनसोऽपि वेगवान् ईश्वरः अस्ति ।

    प्रश्नः – मनसोऽपि वेगवान् कः अस्ति ?

  4. अत्र संसारे बुद्धियुक्तः सुकृतदुष्कृते उभे जहाति ।

    प्रश्नः – अत्र संसारे बुद्धियुक्तः के जहाति ?

10. निम्नांकित वाक्ययोः भावार्थः हिन्दीभाषायाम् , संस्कृतभाषायां वा लिखत — (2+2=4)

  1. न कर्म लिप्यते नरे ।

    भावार्थः – कर्म मनुष्य को लिप्त नहीं करता (अर्थात् कर्म का फल मनुष्य को बाँधता नहीं है, यदि वह निष्काम भाव से कर्म करता है)।

  2. प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखनन प्रत्युद्यमः कीदृशः ।

    भावार्थः – जलते हुए घर में कुआँ खोदने का प्रयास कैसा ? (अर्थात् समय बीत जाने पर किया गया प्रयास व्यर्थ होता है)।

11. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत —

सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्‌ |
वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ||

अन्वयः — गुणलुब्धाः सम्पदः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणुते हि । अतः अविवेकः परमापदां पदम्‌ (अस्ति) । (अतः) सहसा क्रियां न विदधीत ।

भावार्थः — गुणों की लोभी (अर्थात् गुणों को ग्रहण करने वाली) सम्पदाएँ स्वयं ही विचारपूर्वक कार्य करने वाले पुरुष का वरण करती हैं। इसलिए अविवेक (विवेकहीनता) बड़ी आपदाओं का स्थान है। अतः (मनुष्य को) शीघ्रता से (बिना सोचे-समझे) कोई कार्य नहीं करना चाहिए।

2. निर्देशानुसारं प्रश्नानाम्‌ उत्तराणि लिखत —

  1. (i) “जीवनप्रदीपो निर्वापितो भवितुमिच्छति” अस्मिन्‌ वाक्ये कर्तृक्रियापदयोः चयनं कुरुत ।

    कर्तृपदम्‌ — जीवनप्रदीपः (प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्‌)

    क्रियापदम्‌ — इच्छति (परस्मैपदी, लट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्‌)

  2. (ii) “अपगतमले मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः” इत्यत्र विशेषणं किम्‌ ?

    विशेषणम्‌ — “अपगतमले” (अपगत + मल) – यह “मनसि” (विशेष्य) का विशेषण है।

  3. (iii) “तस्मै व्ययार्थं रलचतुष्टयं दद्यात्‌” इत्यत्र रेखांकितपदस्य (दद्यात्‌) कृत्वा संज्ञापदस्य प्रयोगं पुनः लिखत ।

    उत्तरम्‌ — “दद्यात्‌” इति क्रियापदस्य स्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगः — “दानम्‌” ।

    पुनर्लेखनम्‌ — “तस्मै व्ययार्थं रलचतुष्टयं दानम्‌” ।

  4. (iv) “पर्वतानां नामान्येतानि प्रथमः सुमेरुर्मध्ये, द्वितीयो हिमवान्‌, तृतीयो हेमकूटः, चतुर्थो निषधः सुमेरोरुत्तरतः” इत्यत्र सर्वनामपदं चयनं कुरुत ।

    सर्वनामपदम्‌ — “एतानि” (इदम्‌ शब्दः, नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया बहुवचनम्‌) ।

  5. (v) “सर्वविधविटपिनां मध्यभागे स्थितः सुमहान्‌ अश्वत्थदेवः आसीत्‌” इत्यत्र रेखांकितपदस्य (सर्वविधविटपिनाम्‌) पर्यायबोधकं पदं लिखत ।

    पर्यायबोधकम्‌ — “सर्वप्रकारवृक्षाणाम्‌” (अथवा “सकलवृक्षाणाम्‌”) ।

  6. (vi) “विभूषणं मौनमपण्डितानाम्‌” इत्यत्र रेखांकितपदस्य (अपण्डितानाम्‌) विलोमार्थकं पदं लिखत ।

    विलोमार्थकम्‌ — “पण्डितानाम्‌” (अपण्डितानाम्‌ का विलोम “पण्डितानाम्‌” होता है) ।

  7. (vii) “तात ! चन्द्रापीड ! विदितवेदितव्यस्याधीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्यमस्ति ।” इत्येतत्‌ कः कम्‌ कथयति ?

    उत्तरम्‌ — एतत्‌ वाक्यम्‌ राजा तारापीडः (पिता) चन्द्रापीडम्‌ (पुत्रम्‌) कथयति । (बाणभट्टस्य “कादम्बरी” ग्रन्थात्‌) ।

3. ऋग्वेदः कति मण्डलेषु विभक्तः अस्ति ?

उत्तरम्‌ — ऋग्वेदः दशसु (10) मण्डलेषु विभक्तः अस्ति ।

4. भवभूतिः कस्मिन्‌ रसप्रयोगे अद्वितीयः कविः अस्ति ?

उत्तरम्‌ — भवभूतिः करुणरसस्य प्रयोगे अद्वितीयः कविः अस्ति ।

5. वीररसप्रधानं नाटकम्‌ कः अस्ति ?

उत्तरम्‌ — वीररसप्रधानं नाटकम्‌ “हनुमन्नाटकम्‌” (अथवा “महावीरचरितम्‌”) अस्ति ।

6. आदिकविः कः अस्ति ?

उत्तरम्‌ — आदिकविः वाल्मीकिः अस्ति ।

7. संस्कृतसाहित्ये “बृहत्त्रयी” इति नाम्ना कानि काव्यानि प्रसिद्धानि सन्ति ?

उत्तरम्‌ — संस्कृतसाहित्ये “बृहत्त्रयी” इति नाम्ना निम्नलिखितानि त्रीणि काव्यानि प्रसिद्धानि सन्ति —

  1. रघुवंशम्‌ (कालिदासः)
  2. कुमारसम्भवम्‌ (कालिदासः)
  3. किरातार्जुनीयम्‌ (भारविः)

8. “मीरापुरस्कारेण” कः साहित्यकारः पुरस्कृतः अस्ति ?

उत्तरम्‌ — “मीरापुरस्कारेण” डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी (अथवा अन्य प्रसिद्ध साहित्यकारः) पुरस्कृतः अस्ति । (यहाँ सन्दर्भानुसार उचित नाम लिखा जा सकता है।)

9. वृत्तान्तयुक्ता गद्यरचना का अस्ति ?

उत्तरम्‌ — वृत्तान्तयुक्ता गद्यरचना “कथा” अस्ति ।

खण्ड-घ

  1. कस्मिन् गणे सर्वे वर्णाः लघवः भवन्ति ?

    उत्तरम्: नगणे (न-गणे) सर्वे वर्णाः लघवः भवन्ति। नगणस्य लक्षणम् — लघुत्रयम् (।।।) ।

  2. गणाः कति भवन्ति ?

    उत्तरम्: गणाः अष्टौ (8) भवन्ति — मगणः, यगणः, रगणः, सगणः, तगणः, जगणः, भगणः, नगणः च।

  3. अधोलिखितेषु कयोश्चित् गणयोः लक्षणोदाहरणं लिखत —

    1. मन्दाक्रान्ता
    2. वंशस्थम्
    3. अनुष्टुप्
    4. उपजातिः

    उत्तरम्:

    • मन्दाक्रान्ता: लक्षणम् — मभनतता गुरुः (म-भ-न-त-ता-गुरुः)। उदाहरणम् — "मन्दाक्रान्ता मृदुगतिरियं मञ्जुलं मञ्जुभाषा" (कालिदासः)।
    • अनुष्टुप्: लक्षणम् — अष्टाक्षराः चत्वारः पादाः, प्रत्येकस्मिन् पादे पञ्चमाक्षरं लघु, षष्ठं गुरु, सप्तमं लघु, अष्टमं गुरु। उदाहरणम् — "श्लोकः श्लोकः सुखं कुर्यात्" (मनुस्मृतिः)।

  4. निम्नलिखित पंक्तिषु छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत —

    1. पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति ।
    2. विद्यानाम नरस्य रूपमधिकं, प्रच्छन्न-गुप्तं धनम् ।
    3. पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः ।

    उत्तरम्:

    • (i) वसन्ततिलका (प्रत्येकस्मिन् पादे 14 वर्णाः, तभजगगगः)।
    • (ii) शिखरिणी (प्रत्येकस्मिन् पादे 17 वर्णाः, यमनासभलगः)।
    • (iii) मन्दाक्रान्ता (प्रत्येकस्मिन् पादे 17 वर्णाः, मभनततगुरुः)।

  5. स्वरव्यञ्जनसमुदायस्य क्रमेण आवृत्तिः कस्मिन् अलंकारे भवति ? तस्य लक्षणम् अपि लिखत ।

    उत्तरम्: अनुप्रासालंकारे स्वरव्यञ्जनसमुदायस्य क्रमेण आवृत्तिः भवति।

    लक्षणम्: वर्णसाम्यं पदे पदे अनुप्रासः। यथा — "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्" (कालिदासः)।

  6. अधोलिखितयोः कयोश्चित् अलंकारयोः लक्षणोदाहरणं लिखत —

    1. उपमा
    2. श्लेषः
    3. अर्थान्तरन्यासः

    उत्तरम्:

    • उपमा: लक्षणम् — उपमानोपमेययोः साधारणधर्मेण सह सादृश्यम्। उदाहरणम् — "मुखं चन्द्र इव शोभते" (चन्द्रः उपमानम्, मुखम् उपमेयम्, शोभा साधारणधर्मः)।
    • श्लेषः: लक्षणम् — एकस्य शब्दस्य अनेकार्थत्वम्। उदाहरणम् — "करः करेण संस्पृष्टः" (करः = हस्तः, करः = किरणः)।

  7. अधोलिखितेषु पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत —

    1. संसार विषवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले, काव्यामृत रसास्वादः सङ्गतिः सज्जनैः सह ।
    2. वहन्ति वर्षन्ति स्फुरन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
    3. लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।

    उत्तरम्:

    • (i) अर्थान्तरन्यासः — सामान्येन विशेषस्य समर्थनम्।
    • (ii) उपमा — क्रियाणां समुच्चयेन उपमानोपमेयभावः।
    • (iii) उत्प्रेक्षा — तमः लिम्पतीव, नभः वर्षतीव इति उत्प्रेक्षणम्।

— पृष्ठ ७ समाप्तः —