RBSE Class 12th 2016 Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 Previous Year Papers
Class 12th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 (2016) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2016 |
| Subject | Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2016, and subject Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 question paper from 2016 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 12th 2016 Sanskrit Sahityam-SS-12-2016
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 (2016).
Rajasthan Board Class 12th Sanskrit Sahityam-SS-12-2016 2016 solved Previous Year Question Papers
उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2016
SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2016
संस्कृत साहित्यम्
समय : 3½ (सपाद होरात्रयम्) | पूर्णांक : 80
परीक्षार्थिभ्य: सामान्य निर्देशा:
- परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यत: लेख्य: |
- सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या: |
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम् |
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम् |
नामांक (Roll No.) : ____________________
SI.No. : ____________________
No. of Questions — 25 | SS-2-Sanskrit Sah. | No. of Printed Pages — 7
SS—2-Sanskrit Sah. | 409 | [ Turn Over
खण्ड - क
अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
भारतस्य पुनरुत्थानं भवेत्। तत्र नास्ति संशयः। किन्तु तत् पुनरुत्थानं जडसामर्थ्येन न, अपितु आत्मसामर्थ्येन। अतः वस्तुतः भवद्भिः सर्वत्यागार्थं भवितव्यम्। त्यागं विना किमपि महत् कार्य न सिध्दयति। अस्माभिः कार्यं कुर्वद्भिः एवं भवितव्यम्। सदा कार्यशीलैः भवितव्यम्। श्रमेण एव सिद्धिः प्राप्यते। भविष्यं किं भविष्यति इति न जानामि अहम्। तस्य ज्ञाने मम इच्छा अपि नास्ति। किन्तु एकं चित्रं तु मम नयनयोः स्फुटं दृश्यते।
-
भारतस्य पुनरुत्थानं कथं भवितव्यम्? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: आत्मसामर्थ्येन।
-
कं विना किमपि महत् कार्य न सिध्दयति? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: त्यागं विना किमपि महत् कार्य न सिध्दयति।
-
"भविष्यं किं भविष्यति इति न जानामि अहम्।" अस्मिन् वाक्ये 'अहम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
उत्तरम्: जानामि।
निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
वृक्षाः भूमौ उद्भवन्ति। वृक्षाः अपि मनुष्याः इव जलं पीत्वा च जीवन्ति। मूलानि वृक्षाणां मुखानि भवन्ति। ते मूलैः जलं पिबन्ति अतः एव पादपाः कथ्यन्ते। तेषां मूलानि भूमितः रसान् गृहीत्वा सर्वेषु अवयवेषु नयन्ति, तेन ते प्रवर्धन्ते, पुष्पन्ति, फलन्ति। ते अपि वर्षा शीतातपैः प्रभाविताः भवन्ति। ते अपि सुखानि दुःखानि च अनुभवन्ति। तेषु अपि प्राणाः भवन्ति, अतएव ते प्राणिनः इव जायन्ते, वर्धन्ते, पुष्पन्ति, फलन्ति, प्रीयन्ते च। ते कदापि खगमृगजलचरनराः इव न विचरन्ति अतः अचराः कथ्यन्ते। बहूपकुर्वन्ति ते प्राणिनाम्। वृक्षाः अशरणानां शरणम्, बुभुक्षितानां भोजनम्, संतप्तानां समाश्रयाः, वृष्टिकारकाः च सन्ति। वृक्षारोपणं वृक्षरक्षणं च जीवानां रक्षायै परमावश्यकम्।
-
वृक्षाणां मुखानि कानि भवन्ति? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: मूलानि।
-
वृक्षाः कुत्र उद्भवन्ति? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: भूमौ।
-
के अचराः कथ्यन्ते? (पूर्ण वाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: ये खगमृगजलचरनराः इव न विचरन्ति, ते अचराः कथ्यन्ते। अर्थात् वृक्षाः अचराः कथ्यन्ते।
-
"बहूपकुर्वन्ति ते प्राणिनाम्" इत्यस्मिन् वाक्ये 'उपकुर्वन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?
उत्तरम्: ते (वृक्षाः)।
-
"तेषु अपि प्राणाः भवन्ति।" अत्र 'तेषु' इति सर्वनामपदं कस्य संज्ञापदस्य प्रयुक्तम्?
उत्तरम्: वृक्षेषु।
-
"अचराः" इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तरम्: चराः।
-
वृक्षाः वृष्टिकारकाः सन्ति। अत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तरम्: वृष्टिकारकाः।
-
गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तरम्: वृक्षाणां महत्त्वम् / वृक्षाः प्राणिनाम् उपकारकाः।
खण्ड - रख
प्रदत्त रूपरेखया कथासंयोजनं करणीयम् - [1 × 8 = 8]
कथा: वृद्धा । तस्याः त्रयः पुत्राः । सा युद्धं प्रेषयति । सः मृतः। द्वितीयं, तृतीयं च प्रेषयति । ते अपि मृताः । वृद्धा रोदिति। वृद्धा कथयति – चतुर्थः नास्ति, इति रोदिमि।
अथवा
क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं विलिखत -
- एकः यात्रिकः आगच्छति।
- सः प्रतिदिनं प्रतिद्वारं भिक्षाटनं करोति।
- विश्वनाथदेवस्य दर्शनाय काशीं गच्छति।
- देवदर्शनतः पूर्वं गङ्गायां स्नानं करोति।
- गङ्गातटे धनपात्रस्य उपरि भिक्षापात्रं स्थापयति।
- अन्ये यात्रिकाः अपि तथैव कुर्वन्ति।
- सः भिक्षापात्रं स्थापयति।
- यात्रिकाः अपि तथैव कुर्वन्ति।
प्रदत्त संकेतानुसारं वर्णनं लिखत - (80 शब्दाः) [4]
सत्सङ्गतिः मानवस्य जीवने अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा। सत्सङ्गत्या मानवः बुद्धिं प्राप्नोति। सज्जनैः सह सङ्गतिः सज्जनं करोति, असज्जनैः सह सङ्गतिः असज्जनं करोति। सत्सङ्गतेः मनः पवित्रं भवति। सत्सङ्गत्या सुखं प्राप्नोति। सज्जनः सर्वैः पूज्यः भवति।
अथवा
संस्कृतभाषा प्राचीनतमा भाषा अस्ति। संस्कृतम् भारतस्य संस्कृतेः जननी अस्ति। संस्कृते वेदाः सन्ति। संस्कृतभाषा सरला अस्ति। संस्कृतस्य ज्ञानम् विज्ञानम् च अस्ति। संस्कृतेन संवादः अपि सरलः। संस्कृतभाषा सर्वेषां मातृभाषा इव पूज्या।
खण्ड - ग
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
भवादृशा वयं भाजनान्युपदेशानाम्। अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः। हरति अतिमलिनमपि दोषजातं गुरुपदेशः। गुरुपदेशस्य नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। विशेषेण तु राज्ञाम्। विरला हि तेषामुपदेष्टारः। राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्। उपदिश्यमानमपि ते न शृण्वन्ति।
-
कस्मिन् मनसि सुखेनोपदेशगुणाः विशन्ति? (एकपदेन उत्तरम्)
अपगतमले
-
गुरुपदेशः किम् अस्ति? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
गुरुपदेशः अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम् अस्ति।
-
"अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् ...... स्नानम्" इत्यत्र विशेषणपदेन अन्वितिं कुरुत।
अत्र "अखिलमलप्रक्षालनक्षमम्" इति विशेषणपदम् "स्नानम्" इति विशेष्यपदेन अन्वितम्।
-
"उपदिश्यमानमपि ते न शृण्वन्ति" इत्यत्र वाक्ये "शृण्वन्ति" इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
ते (राजानः)
6) अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं स ह |
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ||
-
कया अमृतम् अश्नुते? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: विद्यया
-
कः उभयं वेद? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: यः विद्यां च अविद्यां च वेद, सः उभयं वेद।
-
‘विद्याम्’ ज्ञानस्य पर्यायः कः?
उत्तरम्: विद्याम्
-
स ह अविद्यया ........ अश्नुते | रिक्तस्थाने क्रियापदस्य कर्ता कः?
उत्तरम्: सः (यः विद्यां च अविद्यां च वेद)
7) निम्नलिखित नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
लव: - ‘राम’ इति नाम विश्वविजयिनां क्षत्रियाणामूर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी वीर उत्कर्ष निकषः। योऽयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणा | सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठ कुलद्विषः ||
वसु: - अहो ! संदीपनान्यक्षराणि |
लव: - किमुच्यते? प्राज्ञः खलु कुमारः |
वसु: - भो भोः | तत्किमक्षत्रिया पृथिवी? यदेवमुद्घोष्यते ? रे, रे, महाराजं प्रति कः क्षत्रियः?
-
लवः कीदृशः? (एकपदेन उत्तरम्)
उत्तरम्: प्राज्ञः
-
अयमश्वः कस्य अस्ति? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
उत्तरम्: अयमश्वः रामस्य अस्ति।
-
“संदीपनानि अक्षराणि” इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?
उत्तरम्: अक्षराणि
-
‘वसुः’ इति पदस्य पर्यायः कः? अस्मिन् नाट्यांशे।
उत्तरम्: वसुः (नाम)
8) निम्नलिखित शब्दयोः हिन्दीभाषायाम् आङ्गलभाषायां वा अर्थ लिखत |
-
सः
अर्थ: वह (He / That)
-
प्रयाति
अर्थ: प्रस्थान करता है (Goes / Proceeds)
प्रश्न 9: रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (1+1+1+1=4)
-
जगत्सर्वम् ईशावास्यम् अस्ति ।
प्रश्नः – किम् ईशावास्यम् अस्ति?
उत्तरम् – जगत्सर्वम् ईशावास्यम् अस्ति। -
कौत्स: प्रपेदे वदतन्तुशिष्यः ।
प्रश्नः – कः प्रपेदे वदतन्तुशिष्यः?
उत्तरम् – कौत्सः प्रपेदे वदतन्तुशिष्यः। -
योग: कर्मसु कौशलम् ।
प्रश्नः – किं कर्मसु कौशलम्?
उत्तरम् – योगः कर्मसु कौशलम्। -
विक्रमार्कों राजा करोति ।
प्रश्नः – विक्रमार्कः किं करोति?
उत्तरम् – विक्रमार्कः राजा करोति।
प्रश्न 10: निम्नांकित वाक्ययोः भावार्थः हिन्दी भाषायां संस्कृते वा लेखनीयः – (2+2=4)
-
शब्दार्थौ सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ।
भावार्थः (हिन्दी): जिस प्रकार एक सच्चा कवि शब्द और अर्थ दोनों पर निर्भर रहता है, उसी प्रकार एक विद्वान भी इन दोनों (शब्द और अर्थ) की अपेक्षा करता है। अर्थात् विद्वान के लिए शब्द और अर्थ दोनों आवश्यक हैं। -
उपार्जितानां त्याग एव हि रक्षणम् ।
भावार्थः (हिन्दी): अर्जित (कमाए हुए) धन का त्याग (दान) करना ही उसकी रक्षा का सच्चा उपाय है। अर्थात् धन को संचित करके रखने से नहीं, बल्कि उचित रूप से दान करने से ही वह सुरक्षित रहता है।
प्रश्न 11: अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत – (2)
दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये सञ्चयो न कर्त्तव्यः ।
पश्येह मधुकरीणां सञ्चितमर्थं हरन्त्यन्ये ।।
प्रश्न 12: निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत –
-
“अत्र लोकस्य तमिस्रा” इत्यस्मिन् कर्तृक्रिययोः कुरुत। (1+2)
कर्ता: तमिस्रा (स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्)
क्रिया: अस्ति (अदर्शनार्थक क्रिया, वर्तमान काल, प्रथम पुरुष, एकवचनम्)
स्पष्टीकरण: वाक्ये 'तमिस्रा' कर्तृपदम् अस्ति, किन्तु क्रियापदं 'अस्ति' अन्तर्निहितम्। 'अत्र लोकस्य तमिस्रा (अस्ति)' इति भावः। -
“नियतं कर्म कुरु” इत्यत्र विशेषण पदं किम्? (1)
उत्तरम्: 'नियतम्' इति विशेषण पदम्। (यह 'कर्म' शब्द का विशेषण है।) -
“विवाहस्य अद्य तृतीयो दिवसः” इत्यत्र रेखांकित पदस्य स्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्य पुनः लिखत। (1)
पुनर्लिखित वाक्यम्: विवाहस्य अद्य तृतीयः दिवसः। (यहाँ 'तृतीयः' एक संख्यावाचक संज्ञा है, जो 'दिवसः' का विशेषण है।) -
“मुखेन कथयितुं शक्नुमः” इत्यत्र उपसर्गस्य चयनं कुरुत। (1)
उत्तरम्: 'कथयितुम्' इत्यत्र 'कथ्' धातोः 'प्र' उपसर्गः प्रयुक्तः। (प्र + कथ् → प्रकथयितुम्, किन्तु यहाँ 'कथयितुम्' रूप में 'प्र' उपसर्ग का लोप हुआ है। वास्तविक उपसर्ग 'प्र' है।) -
“ते दुःख-दुःखेन समयम् अतिवाहयन्ति” इत्यत्र रेखांकितपदस्य पर्याय बोधकं पदं लिखत। (1)
पर्यायपदम्: 'दुःख-दुःखेन' इत्यस्य पर्यायः 'अतिदुःखेन' वा 'महादुःखेन' वा भवितुम् अर्हति। (अर्थ: अत्यधिक दुःख के साथ) -
“ते पशुभ्योऽपि निकृष्टतराः” इत्यत्र रेखांकित पदस्य विलोमार्थकपदं लिखत। (1)
विलोमपदम्: 'निकृष्टतराः' इत्यस्य विलोमः 'उत्कृष्टतराः' वा 'श्रेष्ठतराः' वा भवति। -
“गर्भश्वरत्वमभिनवयौवनम्” इत्येतत् वाक्यं कः कस्मै कथयति? (1)
उत्तरम्: यह वाक्य 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्' नाटक में राजा दुष्यन्त द्वारा शकुन्तला को कहा गया है। (राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायै कथयति।)
प्रश्न 3 से 9 (एक अंक प्रश्न)
-
प्रबन्ध पारिजातस्य लेखकः कः?
उत्तर: प्रबन्ध पारिजातस्य लेखकः मुनि जिनविजयः अस्ति।
-
शिवराज विजयस्य रचनाकारः कः?
उत्तर: शिवराज विजयस्य रचनाकारः पण्डितराज जगन्नाथः अस्ति।
-
महाकविना भवभूतिना कति नाटकानि रचितानि?
उत्तर: महाकविना भवभूतिना त्रीणि नाटकानि रचितानि – मालतीमाधवम्, महावीरचरितम्, उत्तररामचरितम्।
-
श्रीमद्भगवद्गीतायां कति अध्यायाः सन्ति?
उत्तर: श्रीमद्भगवद्गीतायाम् अष्टादश (18) अध्यायाः सन्ति।
-
दारा शिकोहस्य पिता: नाम किम्?
उत्तर: दारा शिकोहस्य पिता शाहजहाँ आसीत्।
-
ईशावास्योपनिषद् कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तर: ईशावास्योपनिषद् यजुर्वेदस्य अन्तर्गता अस्ति।
-
श्रीचन्द्रशेखरदासस्य कथासंग्रहस्य नाम किम्?
उत्तर: श्रीचन्द्रशेखरदासस्य कथासंग्रहस्य नाम “कथाकल्पतरुः” अस्ति।
प्रश्न 20 (द्वि-अंक प्रश्न)
-
i) स्त्री: कः गणः कथ्यते?
उत्तर: स्त्री (स्त्रीलिङ्गशब्दानाम्) उकारान्त गणः कथ्यते। यथा – मातृ, दुहितृ, स्वसृ इत्यादयः।
-
ii) प्रतिचरणम् अष्टवर्णाः कस्मिन् छन्दसि भवन्ति?
उत्तर: प्रतिचरणम् अष्टवर्णाः अनुष्टुप् छन्दसि भवन्ति। अनुष्टुप् छन्दसि प्रत्येकस्मिन् चरणे ८ वर्णाः भवन्ति।
प्रश्न 21 (त्रि-अंक प्रश्न)
अधोलिखितेषु कस्यचिद् एकस्य छन्दसः लक्षणोदाहरणे लिखत –
-
i) वंशस्थम्
लक्षणम्: वंशस्थम् छन्दसि प्रतिचरणम् द्वादश वर्णाः भवन्ति। तस्य गणाः – ज-त-ज-र (ऽ।।, ।ऽ।, ऽ।।, ऽ।ऽ) इति भवन्ति।
उदाहरणम्:
“वसन्तसमये रम्ये वने पुष्पितपादपे।
विहरन्ति मृगाः सर्वे हर्षनृत्यपरायणाः॥”
(अत्र प्रतिचरणे १२ वर्णाः, गणाः ज-त-ज-र इति सन्ति।) -
ii) शार्दूलविक्रीडितम्
लक्षणम्: शार्दूलविक्रीडितम् छन्दसि प्रतिचरणम् एकोनविंशति (१९) वर्णाः भवन्ति। तस्य गणाः – म-स-ज-स-त-त-ग (ऽऽऽ, ।।ऽ, ऽ।।, ।।ऽ, ।ऽ।, ।ऽ।, ऽ) इति भवन्ति।
उदाहरणम्:
“शार्दूलं विक्रीडितं यत्र वर्णा नवदश स्मृताः।
मसजसततगा गणाः क्रमेणैव प्रकीर्तिताः॥”
(अत्र प्रतिचरणे १९ वर्णाः, गणाः म-स-ज-स-त-त-ग इति सन्ति।) -
iii) उपजाति
लक्षणम्: उपजाति छन्दसि प्रतिचरणम् एकादश वर्णाः भवन्ति। इदम् इन्द्रवज्रा (त-त-ज-ग) उपेन्द्रवज्रा (ज-त-ज-ग) इत्यनयोः मिश्रणेन भवति।
उदाहरणम्:
“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥”
(अत्र प्रतिचरणे ११ वर्णाः, गणाः इन्द्रवज्रा/उपेन्द्रवज्रा अनुसारेण सन्ति।)
(पृष्ठ ६ का समाप्ति)
प्रश्न 22
निम्नलिखित पंक्तियों में छन्दः (छंद) का नाम लिखिए –
- आपदगतं च न जहाति ददाति काले ।
- अथ च मम स पुत्रः पाण्डवानां तु पश्चात् ।
- दीर्घग्रीवः स भवति, खुरास्तस्य चत्वार एव ।
उत्तर:
- प्रथम पंक्ति – वसन्ततिलका छन्दः (प्रत्येक चरण में 14 वर्ण: त-भ-ज-ज-ग-ग)
- द्वितीय पंक्ति – उपजाति छन्दः (इन्द्रवज्रा + उपेन्द्रवज्रा का मिश्रण)
- तृतीय पंक्ति – अनुष्टुप् छन्दः (प्रत्येक चरण में 8 वर्ण, सम चरण)
प्रश्न 23
उपमान-उपमेययोः भेदे सादृश्यकथने कोऽलंकारः भवति? अस्य परिभाषा लेखनीया।
उत्तर: यह उपमा अलंकार है।
परिभाषा: जहाँ उपमान और उपमेय में भिन्नता होते हुए भी सादृश्य (समानता) का वर्णन किया जाता है, वहाँ उपमा अलंकार होता है। इसमें 'इव', 'वत्', 'यथा', 'तथा', 'सदृश' आदि वाचक शब्दों का प्रयोग होता है।
प्रश्न 24
अधोलिखितयोः कथोश्चिद् गत: अलंकारयोः लक्षणोदाहरणे लिखत –
- श्लेषः
- उपमा
- रूपकम्
उत्तर:
-
श्लेष अलंकार:
- लक्षण: जहाँ एक ही शब्द के अनेक अर्थ निकलते हों, वहाँ श्लेष अलंकार होता है।
- उदाहरण: "भवान् हि राजा सर्वेषाम्" – यहाँ 'राजा' शब्द का अर्थ राजा (शासक) और चन्द्रमा दोनों हो सकता है।
-
उपमा अलंकार:
- लक्षण: उपमान और उपमेय के सादृश्य का वर्णन उपमावाचक शब्दों (इव, वत्, यथा, तथा) द्वारा किया जाए तो उपमा अलंकार होता है।
- उदाहरण: "मुखं चन्द्र इव शोभते" – मुख (उपमेय) चन्द्रमा (उपमान) के समान शोभित होता है।
-
रूपक अलंकार:
- लक्षण: जहाँ उपमेय पर उपमान का आरोप (अभेद) किया जाता है, वहाँ रूपक अलंकार होता है।
- उदाहरण: "चरणकमलम्" – यहाँ चरण (उपमेय) को कमल (उपमान) रूप में दर्शाया गया है।
प्रश्न 25
अधोलिखितेषु पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत –
- हंसी व कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गगङ्गामवगाहते ।
- लिम्पतीव च ते वर्षतीवाज्जनं नभः ।
- लताकुञ्जं गुञ्जन् मदवदलिपुञ्जं चपलयन् ।
उत्तर:
- अतिशयोक्ति अलंकार – यहाँ कीर्ति को स्वर्गगंगा में स्नान करते हुए दिखाया गया है, जो असंभव कल्पना है।
- उत्प्रेक्षा अलंकार – 'इव' शब्द के प्रयोग से आकाश के लिपने और वर्षने की उत्प्रेक्षा (संभावना) की गई है।
- अनुप्रास अलंकार – 'ल', 'ज', 'ग', 'च' वर्णों की आवृत्ति से शब्दों में समानता और माधुर्य उत्पन्न हुआ है।