RBSE Class 12th 2018 Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 Previous Year Papers
Class 12th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 (2018) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2018 |
| Subject | Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2018, and subject Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 question paper from 2018 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 12th 2018 Sanskrit Sahityam-SS-12-2018
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 (2018).
Rajasthan Board Class 12th Sanskrit Sahityam-SS-12-2018 2018 solved Previous Year Question Papers
उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2018
SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2018
संस्कृत साहित्यम्
समय : 3¼ घण्टे (सपाद होरात्रयम्) | पूर्णांक : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्य निर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तर क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
प्रश्न पत्र को खोलने के लिए यहाँ फाड़ें
नामांक : ___________ | Roll No. : ___________
SI.No. : 3 | TTL : $ °
No. of Questions : 30 | No. of Printed Pages : 7
SS-2-Sanskrit Sah.
Page content could not be transcribed.
अधोलिखित पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
कश्चित् स्वविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्त:
शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः |
आज्ञां जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु
स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ||
-
क) यक्षः कुत्र निवसति?
यक्षः रामगिर्याश्रमेषु निवसति।
-
ख) यक्षः कियत्कालपर्यन्तं शापितः आसीत्?
यक्षः वर्षभोग्येण शापेन (एकवर्षपर्यन्तं) शापितः आसीत्।
-
ग) “स्निग्धच्छायातरुषु” इत्यत्र विशेषण-विशेष्यं लिखत।
विशेषणम् – स्निग्धच्छाया (स्निग्धा च्छाया येषाम्)
विशेष्यम् – तरुषु (वृक्षेषु)
अधोलिखित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
एकस्मिन् दिने इन्दुमती त्रिलोचनम् उपायं दर्शितवती, यद् अधुना वृद्धाश्रमे एव मातरं प्रापय्य निश्चिन्ततायाः अनुभवः क्रियेत्। अनेन तत्र स्वसमवयस्काभिः सह माता अपि सुखिनी स्थास्यति, वयम् अपि इह दुःखोन्मुक्ताः भविष्यामः। त्रिलोचनः इन्दुमत्याः प्रस्तावेन तत्कालम् एव सहमतः अजायत। अवसरं दृष्ट्वा सः मातरं तदर्थम् अनुकूलाम् अपि अकरोत्।
-
क) इन्दुमती त्रिलोचनं किमुपायं दर्शितवती?
इन्दुमती त्रिलोचनम् उपायं दर्शितवती यत् मातरं वृद्धाश्रमे प्रापय्य निश्चिन्ततायाः अनुभवः क्रियेत।
-
ख) अवसरं दृष्ट्वा त्रिलोचनः किमकरोत्?
अवसरं दृष्ट्वा त्रिलोचनः मातरं तदर्थम् अनुकूलाम् अकरोत् (अर्थात् मातरं वृद्धाश्रमे स्थापनाय सम्मतिम् अददात्)।
-
ग) “वयमपि इह दुःखोन्मुक्ताः” इत्यत्र ‘वयम्’ सर्वनामस्थाने संज्ञापदं लिखत।
‘वयम्’ सर्वनामस्थाने संज्ञापदम् – इन्दुमती त्रिलोचनश्च (अथवा पात्रद्वयम्)।
अधोलिखित नाट्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
मैत्रेयः – एष चार्यचारूदत्तस्य प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकोऽनुप्रेषितः सिद्धिकृतदेवकार्यस्यार्यचारूदत्तस्योपनेतव्य इति। तद्यावदार्यचारूदत्तं पश्यामि। एष चारूदत्तः सिद्धिकृतदेवकार्यो गृहदेवतानां बलिं कृत्वा एवागच्छति।
-
क) मैत्रेयः कस्य प्रियवयस्येन जातीकुसुमवासितः प्रावारकः अनुप्रेषितः?
मैत्रेयः आर्यचारूदत्तस्य प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकः अनुप्रेषितः।
-
ख) चारूदत्तः किं कृत्वा आगच्छति?
चारूदत्तः सिद्धिकृतदेवकार्यः गृहदेवतानां बलिं कृत्वा आगच्छति।
-
ग) “एष चारूदत्तः” इत्यत्र ‘एष’ इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
‘एष’ इति पदं चारूदत्ताय प्रयुक्तम्।
प्रश्न 3
निम्नलिखित संवाद को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखिए:
विदूषक: (सागस्) एष आर्य चारूदत्तः। तद्यावत् साम्प्रतमुपसर्पामि। (उपसृत्य) स्वस्ति भवते। वर्धतां भवान्।
चारूदत्त: सर्वकाल मित्र मैत्रेय प्राप्तः सखे स्वागत। आस्यताम्।
- चारूदत्तस्य कृते वसन्तसेना केन प्रेषिता? [ ]
- मैत्रेयः चारूदत्तस्य कीदृशः मित्रम् आसीत्? [ ]
- मैत्रेयः चारूदत्तं समीपं केन प्रयोजनेन गच्छति? [2]
प्रश्न 4
रेखाड्वितपदानि आधूत्य प्रशननिर्माणं कुरुत:
- इन्दुमती राज्यसर्वकारेण सम्मानिता। [1]
- मानवाः सर्वत्र विजयं कामयन्ते। [1]
- मातृवन्दना मधुर स्वरेण गीयताम्। [2]
प्रश्न 5
निम्नलिखितयोः वाक्ययोः भावार्थं संस्कृते वा लिखत:
- सड्डलेशक्तिः कलौ युगे। [2]
- समशक्तिं पराक्रमैः। [2]
प्रश्न 6
अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयसहितं सरलमर्थं हिन्द्यां संस्कृते वा लिखत: [3]
बुद्धया विचिन्तयामास दितिश्च निपातिताः।
गाहमानश्च तोयमन्तरिक्षात् स वासः॥
प्रश्न 7
निम्नलिखितयोः शब्दयोः हिन्दीभाषायाम् आड्ग्लभाषायां वा अर्थं लिखत:
- असकृत् [ ]
- वे [2]
प्रश्न 8
‘फलेनः हि तेषामुपदेष्टारः’ इत्यत्र ‘तेषां’ सर्वनामस्थाने संज्ञापदं लिखत। [1]
प्रश्न 9
‘वर्तमाना ददाति’ इत्यत्र कर्तृपदं लिखत। [2]
प्रश्न 10
“पीतप्रतिबद्धवत्सां तां गाम्...” इत्यत्र विशेष्यपदं लिखत। [2]
प्रश्न 11
“पैशुन्यमुच्यते फलेन” इत्यत्र ‘फलेन’ पदस्य पर्यायपदं लिखत। [ ]
SS-2-Sanskrit Sah. 047 [ Turn Over ]
2) “अहं: अग्रे वा शक्तिनिवासः” इत्यत्र रेखाड्डतपदस्य विलोमपदं लिखत | [1]
उत्तर: रेखाड्डतपदम् 'अग्रे' इति। अस्य विलोमपदम् 'पृष्ठे' अस्ति।
3) “नहि, नहि, हिरण्यमयी सीताप्रतिकृति:” इति कः कं प्रति कथयति? [1]
उत्तर: अयं संवादः 'उत्तररामचरितम्' नाटकात् गृहीतः। अत्र वसिष्ठः रामं प्रति कथयति यत् सीता हिरण्यमयी प्रतिकृतिः नास्ति, अपितु साक्षात् सीता एव अस्ति।
4) दर्श रचनाकाल विषये केषां त्रिविदुषां संक्षेपण लिखत | [3]
उत्तर: 'दर्श' रचनाकाल विषये त्रिविदुषः (तीन विद्वांसः) सन्ति –
- प्रथमः – कालिदासः (ई.पू. प्रथम शताब्दी)
- द्वितीयः – भवभूतिः (ई.स. सप्तम शताब्दी)
- तृतीयः – भट्टनारायणः (ई.स. अष्टम शताब्दी)
एतेषां मतानुसारे 'दर्श' नाटकस्य रचनाकालः भिन्नः अस्ति।
5) वेणीसंहार नाटकस्य कथानकं 'स्वप्नवासवदत्तम्' इत्यस्य पूर्वभागः विद्यते? कति अङ्केषु विभक्तमिदं नाटकम्? [2]
उत्तर: न, 'वेणीसंहार' नाटकस्य कथानकं 'स्वप्नवासवदत्तम्' इत्यस्य पूर्वभागः न विद्यते। 'वेणीसंहार' नाटकं षडङ्केषु विभक्तम् अस्ति।
6) कस्य गद्यकाव्यस्य उत्तरार्द्धभागः भूषणभट्टेन लिखितः? अस्य पूर्वभागः केन लिखितः? [2]
उत्तर: 'हर्षचरितम्' गद्यकाव्यस्य उत्तरार्द्धभागः भूषणभट्टेन लिखितः। अस्य पूर्वभागः बाणभट्टेन लिखितः।
7) निम्नलिखित प्रश्नानां संक्षिप्तम् उत्तर लिखत -
क) “जयपुर विलासः” इति केन कविना सुरचितं रमणीयं खण्डकाव्यम् अस्ति? [1]
उत्तर: 'जयपुर विलासः' खण्डकाव्यं कविना कृष्णदत्तशर्मणा सुरचितम् अस्ति।
ख) भास्कराचार्यस्य 'सिद्धान्त-शिरोमणौ' गणिताध्यायं आधारीकृत्य छात्राणां कृते ग्रह गणित सिद्धान्तानां विवेचन केन कृतम्? [4]
उत्तर: भास्कराचार्यस्य 'सिद्धान्त-शिरोमणौ' गणिताध्यायं आधारीकृत्य छात्राणां कृते ग्रह गणित सिद्धान्तानां विवेचन पण्डित सूर्यदेव याज्ञिकेन कृतम्।
ग) “आदर्श-दम्पत्ती” इति उपन्यासस्य लेखकः कः? [1]
उत्तर: “आदर्श-दम्पत्ती” उपन्यासस्य लेखकः हरिकृष्ण शर्मा अस्ति।
8) अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य छन्दसः लक्षणोदाहरणे लिखत- [3]
क) इन्द्रवज्रा
लक्षणम्: इन्द्रवज्रा छन्दसि प्रत्येकं पादे ११ अक्षराणि भवन्ति। तस्य गणाः – त-त-ज-ग (तगणः, तगणः, जगणः, गगणः) इति।
उदाहरणम्: “श्रियः परार्ध्यं जननां यथार्हम्” (कालिदासः)
ख) भुजङ्गप्रयातम्
लक्षणम्: भुजङ्गप्रयाते प्रत्येकं पादे १२ अक्षराणि भवन्ति। तस्य गणाः – य-य-य (यगणः त्रिवारम्) इति।
उदाहरणम्: “करोति कालं न कदापि मोहात्”
ग) शार्दूलविक्रीडितम्
लक्षणम्: शार्दूलविक्रीडिते प्रत्येकं पादे १९ अक्षराणि भवन्ति। तस्य गणाः – म-स-ज-स-त-त-ग (मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः, तगणः, गगणः) इति।
उदाहरणम्: “वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये” (कालिदासः)
9) निम्नलिखित-कस्यापि एकस्या: पद्यस्य गणचिन्हं प्रदर्शयन् छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत - [2]
क) नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण |
गणचिन्हम्: नी-चै-र्ग-च्छ-त्यु-प-रि च द-शा च-क्र-ने-मि-क्र-मे-ण
गणाः – म-स-ज-स-त-त-ग (मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः, तगणः, गगणः)
छन्दःनाम: शार्दूलविक्रीडितम्
ख) मम विरहजांन अग्निं शुचं गणयिष्यसि |
गणचिन्हम्: म-म वि-र-ह-जां-न अ-ग्निं शु-चं ग-ण-यि-ष्य-सि
गणाः – त-त-ज-ग (तगणः, तगणः, जगणः, गगणः)
छन्दःनाम: इन्द्रवज्रा
20) अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य अलङ्कारस्य लक्षणोदाहरणे लिखत - [3]
क) यमकम्
लक्षणम्: यत्र एकस्य शब्दस्य भिन्नार्थे पुनरावृत्तिः भवति, सः यमकालङ्कारः।
उदाहरणम्: “करोति कालं न कदापि कालम्” – अत्र प्रथम 'कालम्' अर्थः समयः, द्वितीय 'कालम्' अर्थः मृत्युः।
ख) उपमा
लक्षणम्: यत्र उपमेयस्य उपमानेन सह सादृश्यं वर्ण्यते, सः उपमालङ्कारः। तत्र चत्वारि अङ्गानि – उपमेयम्, उपमानम्, साधारणधर्मः, वाचकः।
उदाहरणम्: “मुखं चन्द्र इव शोभते” – अत्र मुखम् उपमेयम्, चन्द्रः उपमानम्, शोभा साधारणधर्मः, 'इव' वाचकः।
ग) अर्थान्तरन्यासः
लक्षणम्: यत्र सामान्येन विशेषस्य समर्थनं क्रियते, सः अर्थान्तरन्यासः।
उदाहरणम्: “यथा हि राजा प्रजापालनं करोति, तथा सर्वे प्रजाः सुखिनः भवन्ति” – अत्र सामान्यनियमः (राजा प्रजापालनम्) द्वारा विशेषः (प्रजाः सुखिनः) समर्थितः।
प्रश्न 21 (2 अंक)
निम्नलिखितेषु कस्यामपि एकस्याम् उद्धृतपद्ये प्रयुक्त-अलङ्कारस्य नामोल्लेखपूर्वकं लक्षणं लिखत –
- वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः।
- न पतिष्यति करः सहस्त्रमपि।
उत्तरम् – (क) वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः – अत्र विरोधाभासालङ्कारः। लक्षणम् – यत्र विरोधः प्रतीयते परं विचारे सति विरोधः न भवति, स विरोधाभासः। अत्र वधाय (मारने के लिए) शर (बाण) शरण्यः (रक्षक) इति विरोध प्रतीत होता है, परन्तु वध्यस्य (मारे जाने वाले) के लिए वही बाण रक्षक बन जाता है, अतः विरोधाभासः।
अथवा (ख) न पतिष्यति करः सहस्त्रमपि – अत्र अतिशयोक्त्यलङ्कारः। लक्षणम् – यत्र लोकसीमातिक्रमः वर्ण्यते, स अतिशयोक्तिः। अत्र हजारों हाथी भी नहीं गिरेंगे, इति अतिशयोक्तिः।
प्रश्न 22 (2 अंक)
अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत –
अस्ति मगधदेशे अतीव सुन्दरः, मनोहरः, रमणीयः जलाशयः। तस्य तोये सुरभीणि कमलानि आसन्। तत्र तड़ागे हंसौ अवसताम्। कम्बुग्रीवो नाम कूर्मः तयोः मित्रम् आसीत्। एकदा केचिद् धीवरास्तत्रागत्य जलचराणां ग्रहणाय निश्चयमकुर्वन्। तेषां निश्चयं ज्ञात्वा कूर्मस्य नयनाभ्याम् अश्रूणि अगलन्। हंसौ तम् उपायम् एकं बोधितवन्तौ।
- कम्बुग्रीवः कयोः मित्रमासीत्? (एकपदेन उत्तरम्) हंसयोः
- धीवराः किं निश्चयमकुर्वन्? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्) धीवराः जलचराणां ग्रहणाय निश्चयमकुर्वन्।
- “सुरभीणि कमलानि” इत्यत्र विशेषणं विशेष्यपदं किम्? विशेषणम् – सुरभीणि, विशेष्यपदम् – कमलानि।
- “नयनाभ्याम् अश्रूणि अगलन्” अत्र कर्तृपदं किम्? अश्रूणि
प्रश्न 23 (2 अंक)
अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत –
अस्माकं भारतवर्षे नारीणां स्थानम् अतिमहत्त्वपूर्णम् अस्ति। यदा-यदा पुरुषशक्तिः पराजिता भवति, तदा-तदा नारीशक्तिः सुसंघटिता भूत्वा मानवसमाजं विपद्भ्यः रक्षति। नार्याः योगदानेन एव समाजः सुसंस्कृतो दृश्यते। दया-क्षमा-ममता-त्याग-सहानुभूति इत्यादयः गुणाः नार्याः स्वाभाविकरूपेण वर्तन्ते। स्वतन्त्रतासंग्रामे अपि नारीणां योगदानं सर्वे जानन्ति। समाजस्य प्रगतिः नारीप्रगत्याधीना अस्ति। अतएवोक्तम् – यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते तत्र देवताः।
- भारतवर्षे केषां स्थानम् महत्त्वपूर्णं वर्तते? (एकपदेन) नारीणाम्
- नार्याः कीदृशाः गुणाः स्वाभाविकरूपेण वर्तन्ते? (पूर्णवाक्येन) दया-क्षमा-ममता-त्याग-सहानुभूति इत्यादयः गुणाः नार्याः स्वाभाविकरूपेण वर्तन्ते।
- “नारीशक्तिः विपद्भ्यः रक्षति” इत्यत्र ‘रक्षति’ क्रियायाः कर्ता कः? नारीशक्तिः
- गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत। नारीमहत्त्वम् / नारीशक्तिः / नारीगौरवम्
प्रश्न 24
प्रदत्त-शब्दानां प्रयोगं कुर्बन् एकम् अनुच्छेद लिखत – [5]
मम ग्राम: ग्रामस्य नाम, समीपे, कृषका:, उत्पादयन्ति, जलवायु:, वृक्षा: उपवनानिच, जीवनमतिसरलं, एका पाठशाला, आदर्शग्राम: |
अनुच्छेद:
मम ग्रामस्य नाम 'आदर्शग्रामः' अस्ति। अस्य समीपे बहवः कृषकाः सन्ति। ते विविधानि धान्यानि उत्पादयन्ति। अत्र जलवायुः सुखदः अस्ति। वृक्षाः उपवनानि च सन्ति। अत्र जीवनम् अतिसरलम् अस्ति। अस्मिन् ग्रामे एका पाठशाला अपि अस्ति। एषः ग्रामः सर्वथा आदर्शग्रामः अस्ति।
अथवा
क्रमरहितानि वाक्यानि समुचित-क्रमानुसारं लिखत –
- छ) अस्माक देशस्य उत्तरप्रदेशे प्राचीना अयोध्यानगरी अस्ति।
- ख) तत्र प्राचीनकाले दशरथ: राज्यमकरोत्।
- क) तस्य पुत्रा आसन्।
- ग) ऋषि: विश्वामित्र: शस्त्रविद्यां शिक्षेतुं रामलक्ष्मणौ स्वस्थ आश्रमम् अनयत्।
- ड) मिथिलानूप: स्वज्येष्ठां सुतां रामाय अयच्छतू।
- च) ततः मिथिलायां चतुर्णामपि राजपुत्राणां विवाहो भवत्।
- त्र) पितुरादेशात् राज्य त्यक्त्वा राम: वनमगच्छत्।
- ज) तेन सह सीता लक्ष्मणशच अपि अगच्छताम्।
- झ) तत्र बने रावण: सीतां कपटेन अहरत्।
प्रश्न 25
निम्नलिखितेषु केषाञिचत् पञ्चवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरूत – [5]
अनुवादाः (पञ्च वाक्यानाम्):
- क) आप यहाँ कब आते हैं?
→ भवान् अत्र कदा आगच्छति? - ख) तुम सब कहाँ खेलते हो?
→ यूयं सर्वे कुत्र क्रीडथ? - ग) पुस्तक लाने के लिए घर जाओ।
→ पुस्तकम् आनेतुं गृहं गच्छ। - घ) तुम्हारा मित्र यहाँ कब आयेगा?
→ तव मित्रम् अत्र कदा आगमिष्यति? - ड) हमें यहाँ नहीं रहना चाहिए।
→ अस्माभिः अत्र न स्थातव्यम्।
अन्येषां वाक्यानाम् अपि अनुवादः एवं कर्तुं शक्यते।
प्रश्न 26
अधोलिखित-पदानां सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धि-विच्छेदं कुरुत –
-
क) महौषधिः
सन्धि-विच्छेदः – महा + ओषधिः
सूत्रम् – वृद्धिरेचि (अकः सवर्णे दीर्घः) – अत्र 'अ' + 'ओ' = 'औ' (वृद्धि सन्धिः)।
-
ख) वीरे (यहाँ 'wife' के स्थान पर 'वीरे' संभावित पाठ है)
सन्धि-विच्छेदः – वीर + ए
सूत्रम् – आद्गुणः (अकः सवर्णे दीर्घः) – अत्र 'अ' + 'ए' = 'ए' (गुण सन्धिः)।
प्रश्न 27
अधोलिखित-पदानां सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिं कुरुत –
-
क) हित + उपदेशः
सन्धिः – हितोपदेशः
सूत्रम् – उपसर्गाद्ध्रस्वः (अकः सवर्णे दीर्घः) – अत्र 'अ' + 'उ' = 'ओ' (गुण सन्धिः)।
-
ख) विष्णो + अब (यहाँ 'अब' के स्थान पर 'अब' संभावित पाठ है, अर्थात् 'विष्णो + अब' = 'विष्णो + अब'?)
सन्धिः – विष्णो + अब = विष्णोब (यदि 'अब' पद है, तो 'ओ' + 'अ' = 'ओ' (गुण सन्धिः) – परन्तु यहाँ 'विष्णो' में 'ओ' अव्यय है, अतः 'विष्णो + अब' = 'विष्णोब' (यदि 'अब' का अर्थ 'जल' हो तो 'विष्णो + अब' = 'विष्णोब' – यहाँ 'ओ' + 'अ' = 'ओ' (गुण सन्धिः) – सूत्रम् – आद्गुणः।
यदि 'अब' के स्थान पर 'अब' (अव्यय) हो, तो 'विष्णो + अब' = 'विष्णोब' – यहाँ 'ओ' + 'अ' = 'ओ' (गुण सन्धिः) – सूत्रम् – आद्गुणः।
प्रश्न 28
निम्नलिखितेषु रेखाड्डितपदेषु प्रयुक्त-विभक्तेः नामोल्लेखं कृत्वा तस्य सूत्रं चापि लिखत –
-
क) सायंकाले वा: ग्राम प्रति गच्छन्ति | (यहाँ 'वा:' के स्थान पर 'वा:' संभावित पाठ है – 'वा:' = 'वा' + ':' = 'वा' (अव्यय) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' हो सकता है। यदि 'वा:' = 'वा' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
यदि 'वा:' के स्थान पर 'वा:' (अव्यय) है, तो विभक्ति नहीं। यदि 'वा:' = 'वा' + ':' (प्रथमा बहुवचन) हो, तो 'वा:' = 'वा' (प्रथमा बहुवचन) – परन्तु यहाँ 'वा:' का अर्थ 'या' (अव्यय) है। अतः यहाँ 'वा:' अव्यय है, विभक्ति नहीं।
य