RBSE Class 12th 2019 Sanskrit Sahityam-SS-12-2019 Previous Year Papers

उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2019

SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2019

संस्कृत साहित्यम्

समय : 3¾ (सपाद होरात्रयम्)    पूर्णाङ्क : 80

परीक्षार्थिभ्यः सामान्य निर्देशाः

1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्क अनिवार्यतः लेख्यः।
2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तर क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।

Page content could not be transcribed.

प्रश्न 1: पद्यांशः

1. (क) किं ग्राह्यम्? (एकपदेन)

   अमृतम्

   पद्यांशानुसारं 'विषादप्यमृतं ग्राह्यम्' इति उक्तम्, अतः अमृतं ग्राह्यम्।

2. (ख) सुभाषितं कस्मात् ग्रहणीयम्? (पूर्णवाक्येन)

   सुभाषितं बालादपि ग्रहणीयम्।

3. (ग) 'स्वर्णम्' इत्यस्य पर्यायं चिनुत।

   काञ्चनम्

   पद्यांशे 'अमेध्यादपि काञ्चनम्' इति उक्तम्, अतः स्वर्णस्य पर्यायः काञ्चनम् अस्ति।

4. (घ) 'अमित्रम्' इत्यस्य विलोमपदं चिनुत।

   मित्रम्

   'अमित्रम्' इत्यस्य अर्थः शत्रुः, अतः विलोमपदं 'मित्रम्' भवति।

प्रश्न 2: गद्यांशः

1. (क) के स्वभावतः एवं विजयं कामयन्ते? (एकपदेन)

   मानवाः

   गद्यांशे 'स्वभावतः एवं मानवाः सर्वत्र विजयं कामयन्ते' इति उक्तम्।

2. (ख) केन सर्वं कर्तुं शक्यते? (पूर्णवाक्येन)

   शक्तिद्वारा सर्वं कर्तुं शक्यते।

3. (ग) 'मातापि रोदनं विना न स्तन्यं पाययति' इत्यत्र 'पाययति' इति क्रियायाः कर्ता कः?

   माता

   वाक्ये 'माता' कर्तृपदम् अस्ति, 'पाययति' क्रिया तस्य अनुसारं प्रयुक्ता।

4. (घ) 'यावान् शक्तिमान्' इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

   यावान्

   'यावान्' शब्दः 'शक्तिमान्' इत्यस्य विशेषणम् अस्ति, यः परिमाणं द्योतयति।

प्रश्न 3: नाट्यांशः

1. (क) भूम्यां निपतितः सोल्लादोच्छ्वासः कः प्रविशति? (एकपदेन)

   रामः

   नाट्यांशे 'रामः प्रविशति भूम्यां निपतितः सोल्लादोच्छ्वासः' इति स्पष्टम् उक्तम्।

2. (ख) पुनः कस्य जीवितं प्रत्यागतम्? (पूर्णवाक्येन)

   सीतायाः जीवितं पुनः प्रत्यागतम्।

3. (ग) 'मम' इत्यस्य पर्यायं किम्?

   मे

   'मम' इत्यस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनस्य पर्यायः 'मे' भवति।

4. (घ) 'परिचितः स्पर्शः' इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?

   स्पर्शः

   अत्र 'परिचितः' विशेषणम् अस्ति, 'स्पर्शः' विशेष्यम् अस्ति।

4) रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत - [3×1=3]

1. क) अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः ।

   प्रश्नः – कीदृशो लक्ष्मीमदः? (अथवा – लक्ष्मीमदः कीदृशः?)

2. ख) चारुदत्तस्य मैत्रेयेण सह मैत्री भवति ।

   प्रश्नः – चारुदत्तस्य कया सह मैत्री भवति? (अथवा – चारुदत्तस्य मैत्रेयेण सह किं भवति?)

3. ग) संस्कृत साहित्ये 'बृहत्त्रयी' इति त्रीणि महाकाव्यानि सन्ति ।

   प्रश्नः – संस्कृत साहित्ये 'बृहत्त्रयी' इति कति महाकाव्यानि सन्ति? (अथवा – संस्कृत साहित्ये 'बृहत्त्रयी' इति कानि सन्ति?)

5) निम्नलिखित वाक्ययोः भावार्थः हिन्दीभाषया संस्कृतेन वा लिखत - [2×2=4]

1. क) अल्पानामपि संहतिः कार्यसाधिका ।

   हिन्दी भावार्थः – छोटे-छोटे (अल्प) लोगों का भी एकत्रित समूह (संहति) बड़े-बड़े कार्यों को सिद्ध करने में समर्थ होता है। अर्थात् एकता में बल है।

2. ख) स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।

   हिन्दी भावार्थः – (श्रेष्ठ पुरुष) जो आदर्श (प्रमाण) स्थापित करता है, सामान्य लोग उसी का अनुसरण करते हैं। अर्थात् महापुरुषों का आचरण समाज के लिए मार्गदर्शक होता है।

6) अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयसहितं सरलम् अर्थं हिन्द्यां संस्कृते वा लिखत - [3]

माता गुरुतरा भूमेः खात् पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी व्रणात् ॥

7) निम्नलिखित शब्दयोः हिन्दीभाषायां आंग्लभाषायां वा अर्थ लिखत - [2]

1. क) उपासते

   हिन्दी अर्थः – सेवा करते हैं, पूजा करते हैं, उपासना करते हैं।
   English meaning: They worship, they serve, they meditate upon.

2. ख) अपरम्

   हिन्दी अर्थः – दूसरा, अन्य, पराया।
   English meaning: Another, other, different.

8) 'नियोगक्रमेण हि धनानि भवन्ति ।' अत्र भवन्ति इति क्रियायाः कर्ता कः ? [1]

9) 'सा विरहिणी हिमालयस्थितायाम् अल्कापुर्याम् निवसति' । इत्यत्र हिमालयस्थितायाम् इति पदस्य विशेष्यपदं किम् ? [1]

10) 'अहं समाधिं निवर्तयामि' इत्यत्र अहं सर्वनामस्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कुरुत । [1]

11) “अधुना वृद्धाश्रमे एव मातरं प्राप्य निश्चिन्ततायाः अनुभवः क्रियेत्” । इति वाक्यं कः कस्मै कथयति? [1]

12) 'न क्षणो भवेत् क्षणदः' इत्यत्र रेखाङ्कितपदस्य विलोमपदं लिखत । [1]

13) 'नाहम् अन्येन हतः कदाचिदपि भक्षयामि' । इत्यत्र अहम् इति कर्तृपदस्य क्रियापदं लिखत । [1]

14) अधोलिखितेषु केषाञ्चित् त्रयाणां संक्षिप्तपरिचयं लिखत - [3]

(प्रश्नपत्रे केषाञ्चित् त्रयाणां नामानि न दत्तानि, अतः सामान्यतः त्रयाणां संक्षिप्तपरिचयः अपेक्षितः। यथा –)

1. कालिदासः

   संस्कृतसाहित्यस्य महाकविः। अभिज्ञानशाकुन्तलम्, मेघदूतम्, कुमारसम्भवम्, रघुवंशम् इत्यादीनां प्रणेता। विक्रमादित्यस्य सभायाम् आसीत्।

2. भासः

   प्राचीननाटककारः। स्वप्नवासवदत्तम्, पञ्चरात्रम्, मध्यमव्यायोगः इत्यादीनां रचयिता। कालिदासात् पूर्ववर्ती।

3. व्यासः

   महाभारतस्य रचयिता। वेदव्यासः इति प्रसिद्धः। चतुर्णां वेदानां विभागकर्ता। पुराणानाम् अपि रचयिता मन्यते।

प्रश्न 5

कस्मिन् नाटके स्त्रीपात्राणां पूर्णया अभावः? कति सिग्गी फेस्टेरेटी नाटकम्‌?

प्रश्न 6

कादम्बर्या निबद्धा कथा कस्मात् ग्रन्थात् गृहीता? शुकनासः कः आसीत्?

प्रश्न 7

निम्नलिखित-प्रश्नानां संक्षिप्तम् उत्तरं लिखत-

1. संस्कृतस्य प्रथमः ऐतिहासिकः उपन्यासः कः?
2. 'ईश्वरविलासः' इति महाकाव्यस्य रचनाकारः कः?
3. पं. गिरिधरशर्मणा रचितायाः कस्याश्चित् कथायाः नाम लिखत।

प्रश्न 8

अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य वृत्तस्य लक्षणोदाहरणे लिखत-

1. शालिनी
2. द्रुतविलम्बितम्
3. सेन्ट (संभवतः 'सेन्ट' इति वृत्तम्, किन्तु अज्ञातम्)

प्रश्न 9

अधोलिखितयोः पद्यांशयोः कस्यचिदेकस्य गणचिह्नं प्रदर्शयन् वृत्तस्य नाम लिखत-

1. क्षीयन्ते खलु भूषणानि वाग्भूषणं भूषणम्‌।
2. मम विरहजां न त्वं शुचं गणयिष्यसि।

प्रश्न 22

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत -

करौलीमण्डलस्य अन्तर्गते हिण्डैननामकनगर निकटे श्रीमहावीरजी नामके ग्रामे स्था: मेलाया: आयोजन भवति | इयमपि धार्मिकमेला अस्ति | भगवान् महावीरो जैनानां चतुर्विशतितम: तीर्थंकरो विद्यते | श्री महावीर क्षेत्रे महावीरस्य पाषाणमयी प्राचीनप्रतिमा, तत्रत्य गंभीरीनदीगर्भात् निःसृता विराजते | अस्यां मेलायां जैन धर्मावलम्बिनां साधूनां समवायोऽपि भवति | जैनेतरा: गुर्जरमीणादि - जातीयका: अपि श्रद्धया मेलायां संगता: भवन्ति |

1. जैनधर्मस्य चतुर्विशतितम: तीर्थंकर कः अस्ति? (एक पदेन उत्तरम्)

   महावीरः

2. अस्यां केषां समवायो भवति? (पूर्ण वाक्येन उत्तरम्)
   अस्यां मेलायां जैनधर्मावलम्बिनां साधूनां समवायो भवति।
3. 'प्राचीन प्रतिमा' इत्यत्र विशेषणपदं किम्?

   प्राचीन

4. 'जैनेतरा: अपि श्रद्धया मेलायां संगता: भवन्ति?' इत्यत्र कर्तृपदं किम्?

   जैनेतराः

प्रश्न 23

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानामुत्तराणि लिखत -

अनेन ज्ञायते यत् विनयेन श्रेयसाम् अभिवादनेन च नरः सर्वत्र सिद्धिं समधिगच्छति | अहो ! अन्धानुकरणशीलेऽस्मिन् युगे ये ये सद्गुणास्तु अस्माभिरुपेक्ष्यन्ते । बालका: विद्यालयेषु प्रथमदर्शने 'हाय' 'बाय' शब्देन परस्परम् अभिवादयन्ति, श्रेष्ठानां ज्येष्ठानां च चरणवन्दना तु दूरे जाता, साम्प्रतं परिवारेषु सदगुणानां संरक्षणं शिक्षणम् आवश्यकम् अस्ति |

1. अन्धानुकरणशीले अस्मिन् युगे के उपेक्ष्यन्ते? (एक पदेन उत्तरम्)

   सद्गुणाः

2. नरः केन सर्वत्र सिद्धिं समधिगच्छति? (पूर्ण वाक्येन उत्तरम्)
   नरः विनयेन श्रेयसाम् अभिवादनेन च सर्वत्र सिद्धिं समधिगच्छति।
3. 'बालका: विद्यालयेषु .............. अभिवादयन्ति |' इत्यत्र क्रियापदं किम्?

   अभिवादयन्ति

4. साम्प्रतं केषु सदगुणानां संरक्षणं शिक्षणम् आवश्यकम्?

   परिवारेषु

प्रश्न 24

प्रदत्तशब्दानां प्रयोगं कुर्वन् एकम् अनुच्छेदं लिखत - [5]

प्रदत्तशब्दाः: सज्जनानां संगतिः, सत्संगतिः, तैः सह तादृशः, सम्पर्केण जनः, सज्जनः, उन्नतिं प्राप्नोति, महत्प्रभावः, दुर्जनसंगतिः, विद्या कीर्तिश्च वर्धते, करणीया

प्रश्न 24 (अथवा)

क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत -

1. वने एकः सिंहः प्रतिवसति स्म।
2. पशवः मिलित्वा प्रतिदिनम् एकैकमृगस्य क्रमः निर्धारितवन्तः।
3. सः बलात् सर्वान् पशून् हन्ति।
4. शशकः सिंहं कूपे नयति।
5. सिंहः चिन्तयति - कूपे अपरसिंहः अवश्यमेव अस्ति।
6. सिंहः कूपमध्ये आत्मनः प्रतिबिम्बं पश्यति।
7. सिंहः कोपाविष्टः भवति।
8. सिंहः समयातिक्रमेण बुभुक्षितः।
9. सिंहः कूपे अपतत् मृतः च।

प्रश्न 25

अधोलिखितवाक्येषु केषाञ्चित् पञ्चवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत -

1. क) मैं असत्य नहीं बोलता हूँ।

   अहम् असत्यं न वदामि।

2. ख) छात्र विद्यालय में खेलते हैं।

   छात्राः विद्यालये क्रीडन्ति।

3. ग) तुझे सदा सत्य बोलना चाहिये।

   त्वया सदा सत्यं वक्तव्यम्।

4. घ) विद्यालय के चारों ओर वृक्ष हैं।

   विद्यालयस्य चतुर्दिक्षु वृक्षाः सन्ति।

5. ङ) लता और रमेश पुस्तक पढ़ें।

   लता रमेशः च पुस्तकं पठेताम्।

6. च) वह कल जयपुर गया।

   सः ह्यः जयपुरम् अगच्छत्।

7. छ) वे दोनों कक्षा में नहीं हँसेंगे।

   तौ उभौ कक्षायाम् न हसिष्यतः।

8. ज) राजा के साथ सेनापति चला।

   राज्ञा सह सेनापतिः अगच्छत्।

प्रश्न 26 से 30

26) अधोलिखित पदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत -

1. क) पावकः
   सन्धिविच्छेदः – पा + ओकः
   सूत्रम् – आद्गुणः (६.१.८७) – अवर्णस्य अवर्णे परे गुणः एकादेशः भवति।
   अत्र 'पा' (अकारान्त) + 'ओकः' (ओकारादि) = पावकः। अ + ओ = ओ (गुणः)।
2. ख) विष्णोइव
   सन्धिविच्छेदः – विष्णोः + इव
   सूत्रम् – विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) – विसर्गस्य सकारादेशः भवति।
   अत्र 'विष्णोः' (विसर्गान्त) + 'इव' (इकारादि) = विष्णोरिव। विसर्गस्य रुत्वम्, ततः रेफस्य विसर्गः।

27) अधोलिखित पदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिं कुरुत -

1. क) होतू + ऋकारः
   सन्धिः – होतृकारः
   सूत्रम् – ऋत उत् (६.१.१११) – ऋकारान्तस्य उकारादेशः भवति ऋकारे परे।
   अत्र 'होतू' (ऋकारान्त) + 'ऋकारः' = होतृकारः। ऋ + ऋ = ऋ (दीर्घः)।
2. ख) गगन + ऊर्ध्वम्
   सन्धिः – गगनोर्ध्वम्
   सूत्रम् – अदेङ् गुणः (१.१.२) – अवर्णस्य एङ् परे गुणः।
   अत्र 'गगन' (अकारान्त) + 'ऊर्ध्वम्' (ऊकारादि) = गगनोर्ध्वम्। अ + ऊ = ओ (गुणः)।

28) निम्नलिखितेषु रेखाड्रितपदेषु प्रयुक्तविभक्तेः नाम उल्लिख्य विधायकसूत्रं लिखत -

1. क) सुरेशः शय्याम् अधिशेते।
   विभक्तिः – द्वितीया (कर्म)
   सूत्रम् – अधिशीङ् (१.४.४६) – अधिपूर्वस्य शीङः कर्मणि द्वितीया भवति।
2. ख) वृक्षः तापसः प्रतीयते।
   विभक्तिः – प्रथमा (कर्तृ)
   सूत्रम् – प्रतीयते (कर्तरि प्रयोगः) – प्रथमा।
3. ग) अन्नस्य हेतोः वसति।
   विभक्तिः – पञ्चमी (हेत्वर्थे)
   सूत्रम् – हेतोः (५.३.२३) – हेत्वर्थे पञ्चमी।
4. घ) कटे आस्ते।
   विभक्तिः – सप्तमी (अधिकरण)
   सूत्रम् – आधारोऽधिकरणम् (१.४.४५) – अधिकरणे सप्तमी।

29) अधोलिखित पदयोः प्रयुक्तसमासस्य नाम उल्लिख्य समासविग्रहं कुरुत -

1. क) अनुरूपम्
   समासनाम – अव्ययीभावः
   समासविग्रहः – रूपस्य अनुरूपम् (अनु + रूप) – अव्ययपूर्वपदः।
2. ख) कुपुरुषः
   समासनाम – तत्पुरुषः (कुगतिसमासः)
   समासविग्रहः – कुत्सितः पुरुषः (कु + पुरुष) – कुगतितत्पुरुषः।

30) अधोलिखित विग्रहवाक्ययोः समासं कृत्वा नामापि लिखत -

1. क) अतित भयम्
   समासः – अतिभयम्
   समासनाम – अव्ययीभावः (अति + भय) – अतिशये अव्ययीभावः।
2. ख) दश आननानि यस्य सः
   समासः – दशाननः
   समासनाम – बहुव्रीहिः (दश आननानि यस्य सः) – अन्यपदार्थप्रधानः।