RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers

-SS-12-2020 from the 2020 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.

Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.

Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.

Paper details

Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.

Board RBSE
Class Class 12th
Exam year 2020
Subject -SS-12-2020
Resource type Previous Year Papers
Category RBSE Previous Year Question Papers
Website RBSE Solution

The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2020, and subject -SS-12-2020 before studying.

RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.

Turning 2020 papers into insight

One -SS-12-2020 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.

Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 12th expect clear numbering even in practice sessions.

RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020

Scroll through the Previous Year Papers pages for -SS-12-2020 (2020).

RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 0
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 1
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 2
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 3
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 4
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 5
https://rbsesolution.com
RBSE Class 12th 2020 -SS-12-2020 Previous Year Papers 6
https://rbsesolution.com

Rajasthan Board Class 12th -SS-12-2020 2020 solved Previous Year Question Papers

संस्कृत साहित्यम्‌

उच्च माध्यमिक पूरक परीक्षा, 2020

समय : 3:15 (सपाद होरात्रयम्‌)     पूर्णांक : 80

No. of Questions — 30     No. of Printed Pages — 8

परीक्षार्थिभ्यः सामान्य निर्देशाः

  1. परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक अनिवार्यतः लेख्यः।
  2. सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
  3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरम् उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
  4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।

[Turn over]

प्रश्न 1.

अधोलिखितं पद्यांश पठित्वा प्रश्नानाम्‌ उत्तराणि लिखत -

धूमज्योति: सलिलमरुतां सन्निपातः Fat मेघ:,
सन्देशार्था: Fa पटुकरणै: प्राणिभि: प्रापणीया: |
इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्‌ गुह्मकस्तं ययाचे,
कामार्ता: हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाइचेतनेषु ।।

  1. (क) धूमज्योति: सलिलमरुतां सन्निपातः कः ? (एकपदेन)

    उत्तर: मेघः

  2. (ख) के प्रकृतिकृपणा: भवन्ति ? (पूर्णवाक्येन)

    उत्तर: कामार्ताः प्रकृतिकृपणाः भवन्ति।

  3. (ग) “यक्ष:” इत्यस्य पर्यायपद पद्मांशात्‌ चित्वा लिखत |

    उत्तर: गुह्मकः

  4. (घ) 'ययाचे' इत्यत्र क्रियाया: कर्ता कः ?

    उत्तर: गुह्मकः (यक्षः)

प्रश्न 2.

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम्‌ उत्तराणि लिखत —

एकस्मिन्‌ fer इन्दुमती wank त्रिलोचनम्‌ sore दर्शितवती, ae अधुना वृद्धाश्रमे एवं मातरं प्रापय्य निश्चिन्तताया: अनुभव: क्रियेत्‌ । अनेन तत्र स्वसमवयस्काभि: सह माता अपि सुखिनी स्थास्यति, वयम्‌ aft इह दुःखोन्मुक्ता: भविष्याम: | त्रिलोचन: इन्दुमत्या: प्रस्तावेन तत्कालम्‌ एबं सहमतः अजायत | अवसर GET सः मातरं तदर्थम्‌ अनुकूलाम्‌ अपि कृतवान्‌ |

  1. (क) इन्दुमती कस्मै त्रिलोचनम्‌ दर्शितवती ? (एकपदेन)

    उत्तर: मात्रे (मातरम्‌)

  2. (ख) त्रिलोचन: केन सहमत: अजायत ? (पूर्णवाक्येन)

    उत्तर: त्रिलोचनः इन्दुमत्याः प्रस्तावेन सहमतः अजायत।

  3. (ग) 'प्रतिकूलाम्‌' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात्‌ चित्वा लिखत |

    उत्तर: अनुकूलाम्‌

  4. (घ) “माता अपि सुखिनी स्थास्यति” इत्यत्र क्रियापदं चित्वा लिखत |

    उत्तर: स्थास्यति

प्रश्न 3.

अधोलिखित नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम्‌ उत्तराणि लिखत -

चारुदत्त: - सर्वकालमित्रं मैत्रेय: प्राप्त: | सखे स्वागत | आस्यताम्‌ |
विदूषक: - यद्‌ भवानाज्ञापपति भो वयस्य एष ते प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमबासितः प्राबारकोड्नुप्रेषित: | सिद्धिकृतदेवकार्यस्यार्यचारुदत्तस्य त्वयोपनेतव्य इति (समर्पयति)
(चारुदत्तो गृहीत्वा सचिन्तः स्थितः)

  1. (क) सर्वकालमित्र कः अस्ति ? (एकपदेन)

    उत्तर: मैत्रेयः

  2. (ख) प्रावारकः केन अनुप्रेषितः ? (पूर्णवाक्येन)

    उत्तर: प्रावारकः प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन अनुप्रेषितः।

  3. (ग) “जातीकुसुमवासितः प्रावारकः” इत्यत्र विशेष्यपदं किम्‌ ?

    उत्तर: प्रावारकः

  4. (घ) “प्रियवयस्येन जूर्णवृद्धेन” इत्यत्र विशेषणपदं किम्‌ ?

    उत्तर: जूर्णवृद्धेन

SS-2-Sanskrit Sah. (Supp.) — पृष्ठ 2

4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (3×1=3)

  1. (क) गते व्याप्रे तत्र कश्चिद्‌ द्वीपी समायातः |

    प्रश्नः – कः समायातः?

  2. (ख) माघस्य त्रयो गुणाः सन्ति |

    प्रश्नः – माघस्य के सन्ति?

  3. (ग) वस्तुतः गुरोः ज्ञानम्‌ अमूल्यं भवति |

    प्रश्नः – कस्य ज्ञानम्‌ अमूल्यं भवति?

5. निम्नलिखितवाक्ययोः भावार्थः हिन्दीभाषया संस्कृतेन वा लिखत – (2×2=4)

  1. (क) यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता: |

    भावार्थः (हिन्दी) – जहाँ स्त्रियाँ पूजित होती हैं, वहाँ देवता निवास करते हैं। अर्थात् स्त्रियों का सम्मान करने से देवता प्रसन्न होते हैं।

  2. (ख) शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः |

    भावार्थः (हिन्दी) – जो शुभ और अशुभ दोनों का त्याग करके केवल भक्ति में लीन रहता है, वह मुझे (भगवान को) प्रिय है।

6. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयसहितं सरलम्‌ अर्थ हिन्द्यां संस्कृत वा लिखत – (1½ + 1½ = 3)

अभिवादनशीलस्य, नित्यं वृद्धोपसेविनः |
चत्वारि तस्य वर्धन्ते, आयुर्विद्या यशोबलम्‌ ||

अन्वयः – अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः तस्य आयुः विद्या यशः बलम्‌ चत्वारि वर्धन्ते।

अर्थः (हिन्दी) – जो व्यक्ति अभिवादन करने का स्वभाव रखता है और सदैव बड़ों की सेवा करता है, उसकी आयु, विद्या, यश और बल – ये चारों बढ़ते हैं।

7. निम्नलिखितशब्दयोः हिन्दीभाषायाम्‌ आङ्लभाषायां वा अर्थ लिखत – (½+½=1)

  1. (क) कुशीलवाः

    हिन्दी अर्थः – गायक, नट, या भाट (जो गीत गाकर या अभिनय करके जीविका चलाते हैं)।
    आङ्ल अर्थः – Bards, actors, or minstrels.

  2. (ख) कामये

    हिन्दी अर्थः – मैं चाहता हूँ / मैं इच्छा करता हूँ।
    आङ्ल अर्थः – I desire / I wish for.

8. “सः यत्प्रमाणं हि” इत्यत्र ‘हि’ क्रियायाः कर्ता कः? (1)

उत्तरम्‌ – ‘हि’ इति अव्ययम्‌ अस्ति, अतः अस्य कर्ता न भवति। यदि ‘हि’ धातुः (हा गतौ) अपेक्षितः, तर्हि कर्ता ‘सः’ अस्ति। परन्तु प्रकरणे ‘हि’ अव्ययरूपेण प्रयुक्तः।

9. नन्दिनीप्रसादात्‌ रघोः उदारशीलस्य पुत्रस्य जन्म अभवत्‌ | इत्यत्र 'पुत्रस्य' इति पदस्य विशेषणपद किम्‌? (1)

उत्तरम्‌ – ‘उदारशीलस्य’ इति पदम्‌ ‘पुत्रस्य’ इति पदस्य विशेषणम्‌ अस्ति।

10. “सुदक्षिणा तस्य सहधर्मचारिणी चासीत्‌” | इत्यस्य “तस्य” सर्वनामस्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कुरुत | (1)

उत्तरम्‌ – “सुदक्षिणा रघोः सहधर्मचारिणी चासीत्‌” इति संज्ञापदस्य प्रयोगः।

11. “भो भागिनेय ! देहि मे प्राणदक्षिणाम्‌ ।” इति वाक्यं कः कस्मै कथयति? (1)

उत्तरम्‌ – एतत्‌ वाक्यं राजा दशरथः श्रवणकुमाराय (अथवा भागिनेयाय) कथयति। (प्रसंगानुसारं श्रवणकुमारः दशरथस्य भागिनेयः आसीत्‌।)

12. “भो वयस्य ! अहं सन्तपितः” इत्यत्र रेखाङ्कितपदस्य विलोमपदं लिखत | (1)

उत्तरम्‌ – ‘सन्तपितः’ इत्यस्य विलोमपदम्‌ ‘असन्तपितः’ (अथवा ‘प्रसन्नः’) अस्ति।

प्रश्न ८

"भवादृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्‌" इत्यत्र 'भवादृशा' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं लिखत।

उत्तर: 'भवन्ति' इति क्रियापदम्।

प्रश्न ९

कस्यचिदेकस्य संक्षिप्त परिचय लिखत। (४+२=६)

उत्तर: (यहाँ छात्र किसी एक ग्रन्थ/रचना का संक्षिप्त परिचय लिखेगा। उदाहरणार्थ:)

विक्रमोर्वशीयम्‌: यह महाकवि कालिदास द्वारा रचित एक प्रसिद्ध नाटक है। इसमें राजा पुरुरवा और अप्सरा उर्वशी की प्रेमकथा का वर्णन है। यह पाँच अंकों में विभक्त है। इसका प्रमुख रस शृंगार रस है।

प्रश्न २०

"विक्रमोर्वशीयम्‌" नाटकस्य रचयिता कः? कति अङ्केषु विभक्तमिदं नाटकम्‌? (१+१=२)

उत्तर: रचयिता: महाकवि कालिदासः। अङ्काः: पञ्च (५) अङ्केषु विभक्तम्।

प्रश्न ३

संस्कृतसाहित्यस्य प्रथमः उपन्यासः कः? एतस्य प्रधानरसस्य नाम लिखत। (१+१=२)

उत्तर: प्रथमः उपन्यासः: "कादम्बरी" (बाणभट्टकृत)। प्रधानरसः: शृङ्गाररसः।

प्रश्न ४

निम्नलिखितप्रश्नानां संक्षिप्तम् उत्तरं लिखत - (३×१=३)

  1. (क) "अभिज्ञानशाकुन्तलम्" महाकाव्यस्य रचनाकारः कः अस्ति?

    उत्तर: महाकवि कालिदासः।

  2. (ख) "ईश्वरविलासः" महाकाव्ये केषाम् इतिहासस्य वर्णनम् अस्ति?

    उत्तर: राजा ईश्वरसिंह (बूँदी नरेश) के इतिहास का वर्णन है।

  3. (ग) सोवियतभूमिनेहरूपुरस्कारेण कः कविः सम्मानितः?

    उत्तर: कविः सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला' (हिन्दी कवि) अथवा अन्य सम्मानित कवि का नाम। (यहाँ सन्दर्भानुसार उचित उत्तर दें।)

प्रश्न ५

अधोलिखितेषु कस्यापि एकस्य छन्दसः लक्षणोदाहरणे लिखत - (३)

  1. (क) इन्द्रवज्रा
  2. (ख) भुजङ्गप्रयातम्‌
  3. (ग) शार्दूलविक्रीडितम्‌

उत्तर: (उदाहरणार्थ: इन्द्रवज्रा)

लक्षणम्‌: यस्यां पादे तगणः, भगणः, जगणः, जगणः (त-भ-ज-ज) भवति सा इन्द्रवज्रा वृत्तम्।

उदाहरणम्‌: "श्रीरामचन्द्रः किल रावणं हरन्‌" (यहाँ गण: त-भ-ज-ज)।

प्रश्न ६

अधोलिखितयोः पद्यांशयोः कस्यचिदेकस्य गणचिह्न प्रदर्शयन्‌ छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत - (१+१=२)

  1. (क) कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति |
  2. (ख) शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख |

उत्तर: (उदाहरणार्थ: (क))

पद्यांश: कु-पु-त्रो जा-ये-त क्व-चि-द-पि कु-मा-ता न भ-व-ति |

गणचिह्न: भ-ग-ण, भ-ग-ण, भ-ग-ण, भ-ग-ण (प्रत्येक पाद में चार भगण)।

छन्दः: भुजङ्गप्रयातम्‌।

प्रश्न ७

अधोलिखितेषु कस्यचिदेकस्य अलङ्कारस्य लक्षणोदाहरणे लिखत - (३)

  1. (क) अनुप्रासः
  2. (ख) उपमा
  3. (ग) यमकम्‌

उत्तर: (उदाहरणार्थ: अनुप्रासः)

लक्षणम्‌: वर्णों की आवृत्ति को अनुप्रास अलङ्कार कहते हैं।

उदाहरणम्‌: "न नूनं नन्दनन्दनः" (यहाँ 'न' वर्ण की आवृत्ति)।

21. अधोलिखितयोः पद्यांशयोः प्रयुक्तकस्यचिदेकस्य अलङ्कारस्य नामोल्लेखपूर्वकं लक्षणं लिखत –

(क) “उच्छलद्‌ भूरि कीलाल: शुशुभे वाहिनीपति: ।”

अलङ्कारः – उपमा

लक्षणम् – उपमानोपमेययोः साधारणधर्मेण सह समानता। अत्र “वाहिनीपति:” (समुद्रः) “उच्छलद्‌ भूरि कीलाल:” (बहुजलप्रवाहः) इत्यनेन उपमेयः उपमानेन सह तुल्यतया वर्णितः।

(ख) “संसार-विषदृक्षस्य द्रे एव रसवत्फले |”

अलङ्कारः – रूपक

लक्षणम् – उपमानोपमेययोः अभेदः कल्प्यते। अत्र “संसार:” विषदृक्षः (विषवृक्षः) इत्युक्ते संसारस्य विषवृक्षेण सह अभिन्नत्वं दर्शितम्।

22. अधोलिखितम्‌ अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत –

कश्चिद्‌ मुनि: गड्जातीरे तप: आचरति सम | तस्य मनसि कश्चन विचार: आसीतू - वेदाध्ययनं नाम अतीवकष्टकरं भवति | अध्ययन fata वेदज्ञानं सिद्धयेत्‌ | तदर्थ aa: करोमि ।” इति विचार्य सः तपः कर्तु प्रवृत्त: | बहुकाल: व्यतीत: तथापि सः बेदविद्वान्‌ नाभवत्‌ |

  1. (क) मुनिः कुत्र तपः आचरति स्म ? (एकपदेन उत्तरम्)

    गड्जातीरे।

  2. (ख) अतीवकष्टकरं किं भवति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

    वेदाध्ययनम् अतीवकष्टकरं भवति।

  3. (ग) “सः तपः कर्तु प्रवृत्त:” इत्यत्र “सः” सर्वनामपदे संज्ञापदं किम् ?

    मुनिः।

23. अधोलिखितम्‌ अपठितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानामुत्तराणि लिखत –

शिववीर: पत्रमध्ये लिखितां निखिलां योजनां ज्ञात्वा Sata व्याजेन अफजलखान ed चिन्तितवान्‌ | द्वितीये दिबले अफजलखान: शिवराजं मेलितुं गच्छति | शिववीरो5पि aeat: कवच करयोश्च det व्याप्रन्खं परिधाय तत्स्वागतार्थ गच्छति | शिववीर: wer आलिड्ननावसरे एव अफजलखानस्य Chea Has पाटयित्वा FT धरायां न्यपातयत्‌ । पूर्वबोजनानुसारेण अफजलखानस्य शिबिराणि सेनया दग्धानि, यवनसैनिकाश्च पलायिता: |

ay गौरसिंहः स्ववृत्त श्राववन्‍्नकथयत्‌ ad ते गौरसिंह:, श्यामसिंह: सौवर्णी च उदयपुरराज्यस्य लघुक्षेत्रस्य प्रशासकस्य GSAS Galea: सन्ति । दुर्दैबादू दिवड्भतयो: पित्रो: ते त्रयोडपि देवशर्मण: पुरोहितस्य संरक्षणे न्‍्यवसन्‌ |

  1. (क) शिववीर: कं हन्तुं चिन्तितवान् ? (एकपदेन उत्तरम्)

    अफजलखानम्।

  2. (ख) स्ववृत्तं कः श्राववति ? (एकपदेन उत्तरम्)

    गौरसिंहः।

  3. (ग) खड़गसिंहस्य पुत्राः के सन्ति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

    गौरसिंहः, श्यामसिंहः, सौवर्णी च खड़गसिंहस्य पुत्राः सन्ति।

  4. (घ) “स्कन्धौ ग्रीवाश्च पाटयित्वा तं धरायां न्यपातयत्” इत्यत्र क्रियापदं किम् अस्ति ?

    न्यपातयत्।

  5. (ड) “निखिलां योजनाम्” इत्यत्र विशेषणपदं किम् अस्ति ?

    निखिलाम्।

24. प्रदत्तशब्दानां प्रयोग कुर्बन्‌ एकम्‌ अनुच्छेद लिखत - 6

अनुच्छेद:

विद्याधनं सर्वश्रेष्ठं धनम् अस्ति। यतः विद्याधनेन एव धर्मार्थकाममोक्षादीनां प्राप्तिः भवति। विद्या कल्पलतेव सर्वत्र पूज्यते। विद्यां चोरयितुं न शक्यते, यतः सा पवित्रमू परादेवता अस्ति। विद्यया एव सर्वं सिद्धयति। विद्याविहीनः मनुष्यः पशुः इव भवति। अतः विद्याधनम् एव सर्वोत्तमम्।

अथवा

क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत -

  1. एकस्मिन् नगरे एकः धनिकः वसति स्म।
  2. तस्य सेवायाम् अल्पबुद्धिः नाम एकः मूर्खसेवकः आसीत्।
  3. एकदा भोजनोपरान्ते धनिके सुप्ते सति सेवकः तं व्यजनम् अवीजयत्।
  4. तस्मिन् एव काले एका मक्षिका वारं-वारं धनिकस्य नासिकायाम् उपाविशत्।
  5. सेवकः वारं-वारं तां वारयितुं प्रायतत् किन्तु सा नापगता।
  6. सक्रोधं सः सेवकः तां मक्षिकां हन्तुं निश्चयम् अकरोत्।
  7. अतः सः खड्गम् उत्थाप्य मक्षिकायां प्रहारम् अकरोत्।
  8. तेन प्रहारेण धनिकस्य नासिका अवछिन्ना अभूत्।
  9. मक्षिका तु नासिकायाः सकाशात् अन्यत्र गता।
  10. अतः मूर्खाणां सेवा नितरां हेया।

25. अधोलिखितवाक्येषु केषाञ्चित् संस्कृतभाषायाम् अनुवाद कुरुत - (5×1=5)

  1. (क) सत्य ही जीतता है।

    सत्यमेव जयते।

  2. (ख) मैं रामायण पढ़ता हूँ।

    अहं रामायणम् पठामि।

  3. (ग) माधव गेंद से खेलता है।

    माधवः कन्दुकेन क्रीडति।

  4. (घ) स्वाध्याय से आलस्य मत करो।

    स्वाध्यायात् आलस्यं मा कुरु।

  5. (ङ) हम सब कल गीत गायेंगे।

    वयम् सर्वे श्वः गीतम् गास्यामः।

  6. (च) वह परसों उदयपुर गया।

    सः परश्वः उदयपुरम् अगच्छत्।

  7. (छ) आपका कल्याण हो।

    भवतः कल्याणम् भवतु।

  8. (ज) बालक को दूध अच्छा लगता है।

    बालकाय दुग्धम् रोचते।

26. अधोलिखितपदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिविच्छेदं कुरुत -

(क) मध्वरि:

सन्धिविच्छेद: मधु + अरि: (मधु + ऋ + अरि: → मध्वरि:)

सूत्रम्: इको यणचि (६.१.७७) – इक् (इ, उ, ऋ, लृ) के स्थान पर अच् (स्वर) परे होने पर यण् (य्, व्, र्, ल्) आदेश होता है।

(ख) श्रीशः

सन्धिविच्छेद: श्री + ईशः (श्री + ईशः → श्रीशः)

सूत्रम्: अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) – अक् (अ, इ, उ, ऋ, लृ) के सवर्ण स्वर परे होने पर दीर्घ आदेश होता है।

27. अधोलिखितपदयो: सूत्रोल्लेखपूर्वक सन्धिं कुरुत -

(क) विष्णो + ए

सन्धिः: विष्णवे (विष्णो + ए → विष्णवे)

सूत्रम्: इको यणचि (६.१.७७) – इक् (इ, उ, ऋ, लृ) के स्थान पर अच् (स्वर) परे होने पर यण् (य्, व्, र्, ल्) आदेश होता है।

(ख) प्र + एजते

सन्धिः: प्रेजते (प्र + एजते → प्रेजते)

सूत्रम्: आद्गुणः (६.१.८७) – अवर्ण (अ, आ) के बाद इक् (इ, उ, ऋ, लृ) परे होने पर गुण (ए, ओ, अर्, अल्) आदेश होता है।

28. निम्नलिखितेषु रेखाड्लितपदेषु प्रयुक्तविभक्ते: नाम उल्लिख्य विधायकसूत्रं लिखत -

(क) पाचक: ओदनं पचति |

विभक्तिः: प्रथमा (कर्तृकारक)

सूत्रम्: प्रथमा (२.३.४६) – कर्तृकारके प्रथमा विभक्तिः भवति।

(ख) पुत्रेण सह आगतः पिता |

विभक्तिः: तृतीया (सहयोगार्थे)

सूत्रम्: सहयुक्तेऽप्रधाने (२.३.१९) – सह शब्देन युक्ते अप्रधाने तृतीया विभक्तिः भवति।

(ग) बालक: पुष्पाय स्पृहयति |

विभक्तिः: चतुर्थी (सम्प्रदानकारक)

सूत्रम्: चतुर्थी सम्प्रदाने (२.३.१३) – सम्प्रदानकारके चतुर्थी विभक्तिः भवति।

(घ) बालक: सिंहात् बिभेति |

विभक्तिः: पञ्चमी (अपादानकारक)

सूत्रम्: अपादाने पञ्चमी (२.३.२८) – अपादानकारके पञ्चमी विभक्तिः भवति।

29. अधोलिखितपदयो: प्रयुक्तसमासस्य नाम उल्लिख्य विग्रहं कुरुत -

(क) निर्मक्षिकम्

समासनाम: अव्ययीभावसमासः

विग्रहः: निर्गता मक्षिका यस्मात् तत् (निर्मक्षिकम्) – अत्र 'निर्' उपसर्गस्य अव्ययीभावः।

(ख) घनश्याम:

समासनाम: कर्मधारयसमासः

विग्रहः: घन इव श्यामः (घनश्यामः) – उपमान-उपमेयभावः।

30. अधोलिखितविग्रहवाक्ययो: समासं कृत्वा नामापि लिखत -

(क) माता च पिता च |

समासः: पितरौ (माता + पिता → पितरौ)

समासनाम: द्वन्द्वसमासः (इतरेतरयोगद्वन्द्वः)

(ख) कण्ठे काल: यस्य सः |

समासः: कण्ठकालः (कण्ठे कालः यस्य सः → कण्ठकालः)

समासनाम: बहुव्रीहिसमासः (अन्यपदार्थप्रधानः)