RBSE Class 12th 2022 Sanskrit Sahityam-SS-12-2022 Previous Year Papers

उच्च माध्यमिक परीक्षा, 2022

संस्कृत साहित्यम्‌

समय : 2:45 (पादोन BMA)  |  पूर्णांक : 80

प्रश्नों की संख्या : 23  |  मुद्रित पृष्ठों की संख्या : 2

परीक्षार्थिभ्य: सामान्य निर्देशाः

1. परीक्षार्थिभि: सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामांक: अनिवार्यत: लेख्य:।
2. सर्वे प्रश्ना: अनिवार्या:।
3. प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरं उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्‌।
4. प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तर क्रमानुसारमेकतैव लेखितव्यम्‌।

Page content could not be transcribed.

खण्ड-ब

प्रश्न 4. अधोलिखितछन्दसां कस्यचिदेकस्य लक्षणोदाहरणं च लिखत

1. उपजातिः
2. अनुष्टुप्

प्रश्न 5. अधोलिखितयोः पद्यांशयोः कस्यचिदेकस्य भाव प्रदर्शयन् नामोल्लेखं कुरुत

1. त्वमेव माता च पिता त्वमेव ।
2. पापानिवासयति योजयते हिताय ।

प्रश्न 6. अधोलिखितेषु एकस्य अलङ्कारस्य लक्षणोदाहरणं च लिखत

1. यमकम्

प्रश्न 7. अधोलिखितयोः एकस्य अलङ्कारस्य नामोल्लेखं कुरुत

1. बहत्ति वर्षन्ति नदत्ति भान्ति ।
2. निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।

प्रश्न 8. अधोलिखितप्रश्नयोः उत्तराणि लिखत

1. आदिलघुः कः गणः भवति ?
2. उपमानेन उपमेयस्य सम्भावना कस्मिन् अलङ्कारे भवति ?

(ख) अधोलिखितयोः रेखाङ्कितपदयोः सूत्रोल्लेखपूर्वकं विभक्तिनिर्देशः

1. शिक्षकेण सह छात्रः गच्छति ।

   उत्तरम् – रेखाङ्कितपदम् – शिक्षकेण।

   सूत्रम् – सहयुक्तेऽप्रधाने (२.३.१९) इति सूत्रेण तृतीया विभक्तिः।

   विभक्तिनिर्देशः – तृतीया विभक्तिः (एकवचनम्)।

2. हिमालयात् गङ्गा प्रभवति ।

   उत्तरम् – रेखाङ्कितपदम् – हिमालयात्।

   सूत्रम् – अपादाने पञ्चमी (२.३.२८) इति सूत्रेण पञ्चमी विभक्तिः।

   विभक्तिनिर्देशः – पञ्चमी विभक्तिः (एकवचनम्)।

SS-2-Sanskrit Sah. | Turn over

2. अधोलिखितानि रिक्तस्थानानि निर्देशानुसारं पूरयत -

3. (क) अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -

1. प्रश्नः – वेदानाम् अन्तिमो भागः कः ?
   
   उत्तरम् – वेदानाम् अन्तिमो भागः वेदान्तः (उपनिषदः) अस्ति।
2. प्रश्नः – संगीतशास्त्रस्य आधारः कः वेदः अस्ति ?
   
   उत्तरम् – संगीतशास्त्रस्य आधारः सामवेदः अस्ति।
3. प्रश्नः – महाकविसुबन्धुकृतः एक एव प्रसिद्धः ग्रन्थः कः ?
   
   उत्तरम् – महाकविसुबन्धुकृतः एक एव प्रसिद्धः ग्रन्थः वासवदत्ता अस्ति।
4. प्रश्नः – “अभिज्ञानशाकुन्तलम्” इति नाटकं केन रचितम् ?
   
   उत्तरम् – “अभिज्ञानशाकुन्तलम्” इति नाटकं महाकविकालिदासेन रचितम्।
5. प्रश्नः – अर्थगौरवं कस्य प्रसिद्धम् अस्ति ?
   
   उत्तरम् – अर्थगौरवं भर्तृहरेः प्रसिद्धम् अस्ति।
6. प्रश्नः – “हसनामृतम्” महाकाव्यस्य नायकः कः ?
   
   उत्तरम् – “हसनामृतम्” महाकाव्यस्य नायकः हसनः अस्ति।
7. प्रश्नः – मानवंशमहाकाव्यस्य प्रणेता कः ?
   
   उत्तरम् – मानवंशमहाकाव्यस्य प्रणेता जयशङ्करप्रसादः अस्ति।
8. प्रश्नः – “लेनिनामृतम्” महाकाव्यस्य प्रधानरसः कः ?
   
   उत्तरम् – “लेनिनामृतम्” महाकाव्यस्य प्रधानरसः वीररसः अस्ति।
9. प्रश्नः – “चन्द्रमहीपतिः” उपन्यासस्य प्रणेता कः ?
   
   उत्तरम् – “चन्द्रमहीपतिः” उपन्यासस्य प्रणेता हरिकृष्णशर्मा अस्ति।
10. प्रश्नः – “वीणावादिनी” इत्यस्य रचयिता कः ?
    
    उत्तरम् – “वीणावादिनी” इत्यस्य रचयिता हरिकृष्णशर्मा अस्ति।

खण्ड - अ

विकल्प PAA लिखत-

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत-

1. विद्यया किम् अछुते ?

   • (अ) धनम्
   • (ब) बलम्
   • (स) शक्तिम्
   • (द) उप +
   उत्तर: (ब) बलम्

   विद्यया बलम् अछुते इति शास्त्रकाराः मन्यन्ते। विद्या मनुष्यं बलवन्तं करोति।

2. वस्तन्तुशिष्यः कः आसीत् ?

   • (अ) कौत्सः
   • (ब) रघुः
   • (स) रामः
   • (द) कुबेरः
   उत्तर: (अ) कौत्सः

   वस्तन्तुशिष्यः कौत्सः आसीत्। कौत्सः महर्षिः वस्तन्तोः शिष्यः आसीत्।

3. उत्पयैः कस्य मनः पारिप्लवं धावति ?

   • (अ) राज्ञः
   • (ब) प्रजायाः
   • (स) कौशल्यायाः
   • (द) मातुः
   उत्तर: (अ) राज्ञः

   उत्पयैः राज्ञः मनः पारिप्लवं धावति। राजा उत्पातैः चिन्तितः भवति।

4. “घुकौत्ससंबादः” इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः ?

   • (अ) रामायणात्
   • (ब) महाभारतात्
   • (स) रघुवंशात्
   • (द) कुमारसम्भवात्
   उत्तर: (स) रघुवंशात्

   “घुकौत्ससंबादः” इति पाठः रघुवंशात् संकलितः। अयं पाठः महाकवेः कालिदासस्य रघुवंशमहाकाव्यात् गृहीतः।

5. शुकनाशः कम् उपदिशति ?

   • (अ) श्रीहर्षम्
   • (ब) तारापीडम्
   • (स) चन्द्रापीडम्
   • (द) राजानम्
   उत्तर: (ब) तारापीडम्

   शुकनाशः तारापीडम् उपदिशति। शुकनाशः राजगुरुः आसीत् यः तारापीडं राजानं नीतिम् उपदिशति स्म।

6. कीदृशे मनसि उपदेशगुणाः प्रविशन्ति ?

   • (अ) अपगतमले
   • (ब) समागतमले
   • (स) स्वागतमले
   • (द) अत्यागतमले
   उत्तर: (अ) अपगतमले

   अपगतमले मनसि उपदेशगुणाः प्रविशन्ति। यस्य मनः मलरहितं भवति तस्य मनसि एव उपदेशाः प्रभावं कुर्वन्ति।

इ६६-2-5गाहापाओं Sah.

अधोलिखितस्य पद्यस्य टीका कुरुत – 2

विद्यां चाविद्यां च यस्तदूवेदोभयं स ह |
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥

अथवा

सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदा पदम् |
बृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥

0. अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थ लिखत – ½×4=2

1. विद्या – ज्ञानम् / परमार्थज्ञानम्
2. मातरिश्वा – वायुः / अग्निः
3. सदसति – सत् च असत् च (सत्यम् असत्यम् वा)
4. अमृतम् – मोक्षः / देवानाम् अन्नम् / अमरत्वम्

71. अधोलिखितयोः पदयोः सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत – 1+1=2

1. ईशः – ई + अश् + अः (ई + अ = ई, अत्र दीर्घसन्धिः)
2. अत्र – अत्र = अ + त्र (अव्ययम्, सन्धिः नास्ति)

72. अधोलिखितपदयोः सूत्रोल्लेखपूर्वकं समासं कुरुत – 1+1=2

1. वाक् + ईशः – वागीशः (कुत्वसन्धिः, वाक् + ईशः = वागीशः)
2. वाक् + ईशः – वागीशः (बहुव्रीहिः समासः)

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत –

इदं हि विज्ञानप्रधानं युगम् । विशिष्टं विज्ञानयुगम् इति कथ्यते । अस्यां शताब्द्यां सर्वत्र विज्ञानस्यैव प्रभावो दरीदृश्यते । अधुना नहि तादृशं किमपि कार्यं यत्र विज्ञानस्य साहाय्यं नापेक्षते । आवागमने, समाचारप्रेषणे, चिकित्सायाम्, सम्भाषणे, शिक्षणे, कृषिकार्ये, उद्योगे, वस्त्रनिर्माणे, कृषिकर्मणि, तथैवान्य कार्यकलापेषु विज्ञानस्य प्रभावस्तदपेक्षा च सर्वत्रैवानुभूयते ।

साम्प्रति मानवः प्रकृतिं वशीकृत्य स्वेच्छया कार्येषु नियुङ्क्ते । तथाहि वैज्ञानिकैः अनेके आविष्काराः विहिताः । मानवजातेः हिताहितम् अपश्यद्भिः वैज्ञानिकैः राजनीतिविज्ञैश्च परमाणुशक्तेः अस्त्रनिर्माणे एवं विशेषतः उपयोगः विहितः । तदुत्पादितं च लोकध्वंसकार्यम् अतिघोरं निर्भुणम् । अतः अस्य मानवकल्याणार्थमेव प्रयोगः करणीयः ।

13. एकपदेन उत्तरत – ½+½=1

1. इदं युगं कीदृशम् ? – विज्ञानप्रधानम्
2. आविष्काराः केन विहिताः ? – वैज्ञानिकैः

प्रश्न 25. उत्तरत - (i+i=2)

1. (i) विज्ञानं किं कथ्यते ?
2. (ii) परमाणुशक्तेः कस्मिन् उपयोगः विहितः ?

भाषापम्बद्धकार्यम् - (5×2=10)

1. (i) “लोकध्वंसकार्यम् अतिघोरं निर्दयणं च” अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किम् ?

   उत्तर: विशेष्यपदम् 'कार्यम्' अस्ति।

2. (ii) अतः मानवकल्याणार्थमेव प्रयोगः करणीयः। अत्र 'अस्य' इति पदस्य संज्ञापदं किम् ?

   उत्तर: 'अस्य' इति पदस्य संज्ञापदं 'विज्ञानस्य' अस्ति।

3. (iii) "सर्पः" इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।

   उत्तर: 'सर्पः' इति पदस्य विलोमपदं 'नागः' अस्ति।

4. (iv) "मानवः प्रकृतिकार्येषु नियुज्यते।" अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् ?

   उत्तर: क्रियापदम् 'नियुज्यते' अस्ति।

26. उपर्युक्तगद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

खण्ड-स

7. अधोलिखितेषु कयोश्चित् द्वयोः सप्रसंगहिन्दीभाषया भावार्थं लिखत - (1½+1½=3)

1. (i) 'स्वर्गभूमिं कुर्वीत बदन्ति।'

   भावार्थ: विद्वांसः कथयन्ति यत् मनुष्यः स्वकर्मभिः पृथिवीमेव स्वर्गभूमिं कर्तुं शक्नोति। अर्थात् सत्कर्मणा एव जीवनं स्वर्गतुल्यं भवति।

2. (ii) आपदि मित्रं परीक्ष्यते दूरम्।

   भावार्थ: आपत्काले एव मित्रस्य वास्तविकता ज्ञायते। दूरस्थः अपि सच्चा मित्रः आपदि सहायतां करोति।

3. (iii) सम्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति बुधाः।

   भावार्थ: विद्वांसः एतत् सुमित्रस्य लक्षणं वदन्ति यत् सः सुखे दुःखे च समानः भवति।

4. (iv) नाशयति पुरुषमत्यासक्तो विषयेषु।

   भावार्थ: विषयेषु अत्यधिका आसक्तिः मनुष्यं नाशयति। अतः विषयासक्तेः परिहारः करणीयः।

8. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत - (1×3=3)

भवादृशा एवं भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्। अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः। हरति अतिमलिनमपि दोषजातं सत्संगतिः। गुरूपदेशश्च नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। विशेषेण तु राज्ञाम्। विरला हि तेषाम् उपदेष्टारः। राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्।

1. (i) जनः भयात् कम् अनुगच्छति ? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तर: राजवचनम्।

2. (ii) गुरूपदेशः कीदृशं स्नानम् अस्ति ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तर: गुरूपदेशः अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम् अस्ति।

3. (iii) 'विरला हि तेषाम् उपदेष्टारः।' अत्र 'तेषाम्' सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदं लिखत।

   उत्तर: 'तेषाम्' सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदम् 'राज्ञाम्' अस्ति।

Page 7 of 11

प्रश्नपत्रम् - संस्कृतसाहित्यम् (SS-12-2022)

प्रश्न ६ (अ) - गद्यांशः

1. श्रीनायारः स्ववेतनस्य कियत् भागम् अन्यत्र प्रेषयति? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तरम्: अर्धाधिकम्

   गद्यांशे उक्तम् - "स्ववेतनस्य अर्धाधिकं प्रेषयति स्म"।

2. विविधसमस्यानां समाधानं कदा जातम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तरम्: बहुदिनेभ्यः स्थगितानां विविधसमस्यानाम् अपि समाधानम् अद्य जातम्।

3. 'तस्य राज्येन सह अस्ति सम्पर्कः' अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?

   उत्तरम्: अस्ति

   'अस्ति' इति क्रियापदम् अत्र विद्यमानतां द्योतयति।

प्रश्न ६ (आ) - श्लोकः

1. गुरुप्रदेयाद् अधिकं धनं कः न स्वीकरोति? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तरम्: अरथी

   श्लोके 'गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽरथीं' इति पदात् स्पष्टम्।

2. अभिनन्द्यसत्त्वौ कौ अभूताम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तरम्: साकेतनिवासिनः जनस्य तौ द्वौ (पुरुषौ) अभिनन्द्यसत्त्वौ अभूताम्।

3. 'अभूताम्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

   उत्तरम्: तौ (द्वौ)

   'अभूताम्' इति द्विवचनान्तं क्रियापदम्, अतः कर्ता 'तौ' अस्ति।

अथवा - श्लोकः

1. पुरुषं का समलङ्करोति? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तरम्: वाणी

   श्लोके 'वाण्येका समलङ्करोति पुरुषम्' इति उक्तम्।

2. कीदृशं भूषणं न क्षीयते? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तरम्: वाग्भूषणं (संस्कृता वाणी) न क्षीयते, अपितु सततं स्थिरं भवति।

3. 'क्षीयन्ते' क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

   उत्तरम्: भूषणानि

   'क्षीयन्ते' इति बहुवचनान्तं क्रियापदम्, अतः कर्ता 'भूषणानि' अस्ति।

प्रश्न 20: निम्नलिखितम् उद्धरणं पठित्वा यथानिर्देशम् उत्तराणि लिखत — (1×3=3)

1. रोहितानां मध्येचरः कः भवतु ? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तरम् : अश्वः।

   उद्धरणे "एष रोहितानां मध्येचरः" इति अश्वस्य निर्देशः कृतः।

2. "महाराजं प्रति कः क्षत्रियः ?" अत्र महाराजपदं कस्य कृते प्रयुक्तम् ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तरम् : अत्र महाराजपदं रामस्य कृते प्रयुक्तम्।

   रामः अयोध्यायाः महाराजः आसीत्, अतः तं प्रति क्षत्रियः इति प्रश्नः कृतः।

3. "अक्षताणि" इत्यत्र विशेषणपदं किम् ?

   उत्तरम् : विशेषणपदम् "संदीपनानि" अस्ति।

   "संदीपनान्यक्षताणि" इत्यत्र "संदीपनानि" विशेषणम्, "अक्षताणि" विशेष्यम्।

अथवा

1. लवः कम् अभिवादयितुम् इच्छति ? (एकपदेन उत्तरत)

   उत्तरम् : सीताम्।

   लवः सीतायाः समीपे उपसृत्य प्रणामं करोति।

2. "अविज्ञातवयः क्रमौचित्यात्" इत्यत्र कः समासः ? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)

   उत्तरम् : अत्र बहुव्रीहिः समासः अस्ति।

   "अविज्ञातवयः" इत्यस्य अर्थः "अविज्ञातः वयः यस्य सः" इति बहुव्रीहिः।

3. "दिष्टया" इत्यस्य पर्यायपदं किम् ?

   उत्तरम् : "दिष्टया" इत्यस्य पर्यायपदम् "भाग्येन" अस्ति।

   "दिष्टया" शब्दः सौभाग्यं द्योतयति, अतः "भाग्येन" इति पर्यायः।

खण्ड-द

7. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (केचित् चत्वारः) (1×4=4)

1. भगवान् त्वां दीर्घजीवनं कारयतु।

   प्रश्नः – भगवान् कं दीर्घजीवनं कारयतु?

2. सः सिंहासने उपवेष्टुं गच्छति।

   प्रश्नः – कः सिंहासने उपवेष्टुं गच्छति?

3. सः विश्वञ्जितु नामकम् अध्वरम् अनुतिष्ठति स्म।

   प्रश्नः – सः किं नामकम् अध्वरम् अनुतिष्ठति स्म?

4. निर्मला यौवनासङ्गे कालुष्यमुपयाति।

   प्रश्नः – निर्मला कस्मिन् कालुष्यमुपयाति?

5. मनुष्याणां हिंसावृत्तिः तु निसर्गजः।

   प्रश्नः – केषां हिंसावृत्तिः तु निसर्गजः?

6. पृथिव्याः दार्शनिकैः सप्तधा विभागः कृतः।

   प्रश्नः – पृथिव्याः कैः सप्तधा विभागः कृतः?

22. निम्नलिखितवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत – (केचित् चत्वारः) (1×4=4)

1. कामेश मधुर फल खाता है।

   अनुवादः – कामेशः मधुरं फलं खादति।

2. हरिण तेज दौड़ता है।

   अनुवादः – हरिणः तीव्रं धावति।

3. कृष्ण के साथ राधा नाचती है।

   अनुवादः – कृष्णेन सह राधा नृत्यति।

4. बालक को मिठाई अच्छी लगती है।

   अनुवादः – बालकाय मिष्टान्नं रोचते।

Page content could not be transcribed.