RBSE Class 12th 2023 Sanskrit-VU-94-2023 Previous Year Papers
Sanskrit-VU-94-2023 from the 2023 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.
Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.
Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2023 |
| Subject | Sanskrit-VU-94-2023 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2023, and subject Sanskrit-VU-94-2023 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit-VU-94-2023 question paper from 2023 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 12th 2023 Sanskrit-VU-94-2023
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit-VU-94-2023 (2023).
Rajasthan Board Class 12th Sanskrit-VU-94-2023 2023 solved Previous Year Question Papers
वरिष्ठ उपाध्याय परीक्षा, 2023
संस्कृत (अनिवार्यः)
समय : 3 घण्टे 5 मिनट (सपाद होरात्रयम्) पूर्णांक : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्यनिर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथम स्वप्रश्नपत्रोपरि नामाङ्कः अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायाम् एव लेखनीयानि।
- एकस्य प्रश्नस्य सर्वे भागाः एकत्र एव लेखनीयाः।
- सर्वे प्रश्नाः संस्कृतमाध्यमेन उत्तरणीयाः।
प्रश्नपत्र क्रमांक : VU-94-Sans. Vangmay प्रश्न संख्या : 23 मुद्रित पृष्ठ संख्या : 7
नामाङ्क : ________ रोल संख्या : ________
SI.No. : ________
Page 1 of 7
खण्ड: ‘अ’
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
-
“गणपतेरपत्यादि” इति विग्रहे पदं भवति –
- (अ) गाणपतम्
- (ब) आदित्यः
- (स) प्राजापत्यः
- (द) गाणपत्यः
व्याख्या: “गणपतेरपत्यादि” इत्यस्य विग्रहे ‘गणपतेः अपत्यम्’ इति अर्थः। अत्र ‘गणपति’ शब्दात् ‘अपत्य’ अर्थे ‘यञ्’ प्रत्ययः, ततः ‘गाणपत्यः’ इति रूपं भवति।
-
“उत्सादिभ्योऽञ्” इति सूत्रम् अस्ति –
- (अ) गणसूत्रम्
- (ब) संज्ञासूत्रम्
- (स) विधिसूत्रम्
- (द) अधिकारसूत्रम्
व्याख्या: “उत्सादिभ्योऽञ्” इति सूत्रं पाणिनीयव्याकरणे अधिकारसूत्रम् अस्ति, यत् ‘अञ्’ प्रत्ययस्य विधानं करोति।
-
“लः परस्मैपदम्” इति सूत्रेण का संज्ञा भवति?
- (अ) पदसंज्ञा
- (ब) आत्मनेपदसंज्ञा
- (स) आत्मनेपदसंज्ञा
- (द) परस्मैपदसंज्ञा
व्याख्या: “लः परस्मैपदम्” इति सूत्रेण लकारस्य परस्मैपदसंज्ञा भवति।
-
“कर्तरि शप्” इति सूत्रेण कः प्रत्ययो भवति?
- (अ) शप्
- (ब) श्यन्
- (स) श्नु
- (द) शप्
व्याख्या: “कर्तरि शप्” इति सूत्रेण कर्तृवाच्ये लकारे शप् प्रत्ययो भवति।
-
शिववीरः निवसति सम –
- (अ) प्रतापदुर्गे
- (ब) रणक्षेत्रे
- (स) नगरे
- (द) ग्रामे
व्याख्या: शिववीरः प्रतापदुर्गे निवसति इति प्रसिद्धम्।
-
“शिवराजविजयः” इति विरामेषु विभक्तः अस्ति –
- (अ) द्विषु
- (ब) पञ्चसु
- (स) त्रिषु
- (द) चतुर्षु
व्याख्या: “शिवराजविजयः” ग्रन्थः चतुर्षु विरामेषु (अध्यायेषु) विभक्तः अस्ति।
-
“लयः सुचस्ति; रसः प्रीणयेत्” अत्र कः ?
- (अ) पुत्रः
- (ब) मित्रः
- (स) शत्रुः
- (द) नरः
व्याख्या: अत्र ‘लयः सुचस्ति; रसः प्रीणयेत्’ इत्यस्य अर्थः ‘लयः सुखं ददाति, रसः प्रीणयति’ इति। अतः ‘नरः’ इति उचितम्।
VU-94-Sans. Vangmay [3063]
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतवाङ्मयम् (VU-94)
बहुविकल्पीयप्रश्नाः (MCQ)
-
सद्विद्या यदि किं ........... ?
- अ) उदारः वयः तपसा
- ब) अगुणेन
- स) धनी:
उत्तरम्: अ) उदारः वयः तपसा
-
मनुष्यस्य नाम विद्यते –
- अ) पक मनुजः
- ब) कन्या
- स) भगिनी
उत्तरम्: अ) पक मनुजः
-
मातुःपिता –
- अ) पितामहः
- ब) श्वशुरः
- स) मातामहः
- द) भ्रात्रीयः
उत्तरम्: स) मातामहः
-
ज्योतिषशास्त्रम् अस्ति –
- अ) काल विधायकम्
- ब) सूचना विधायकम्
- स) विधि विधायकम्
- द) संज्ञा विधायकम्
उत्तरम्: अ) काल विधायकम्
-
कति वाराः?
- अ) नव
- ब) दश
- स) एकादश
उत्तरम्: ब) दश
रिक्तस्थानानि पूरयत –
-
“तेन रक्त ......... !!”
उत्तरम्: तेन रक्तं पीतम्। -
“मणिना भूषितः ........... किमसौ न सर्पः?”
उत्तरम्: मणिना भूषितः किमसौ न सर्पः? -
“क एष मामनुत्तरयन् मुमुर्षुः .........--.- बधिरः।”
उत्तरम्: क एष मामनुत्तरयन् मुमुर्षुः बधिरः। -
“--««« प्रथमः।”
उत्तरम्: प्रथमः। -
“वीरपत्नी वीरभार्या ......... च चीरसूः।”
उत्तरम्: वीरपत्नी वीरभार्या च चीरसूः। -
“कर्कस्वामी च ............”
उत्तरम्: कर्कस्वामी च।
अतिलघूत्तरात्मकप्रश्नाः
-
"शुक्राद्धन्'" इति सूत्रेण कः प्रत्ययो भवति? [4]
उत्तरम्: 'शुक्राद्धन्' इति सूत्रेण 'इनि' प्रत्ययो भवति।
-
"स्रग्विणः" इत्यत्र सूत्रविधायकं सूत्रं लिखत। [ ]
उत्तरम्: "स्रग्विणः" इत्यत्र सूत्रम् – "स्रज इनिः" इति।
-
'भू' धातोः कोऽर्थः? [ ]
उत्तरम्: 'भू' धातोः अर्थः 'सत्तायाम्' (अस्तित्वे) भवति।
-
गोपीनाथपण्डितः कस्य राजदूतः आसीत्? [ ]
उत्तरम्: गोपीनाथपण्डितः राज्ञः शिवाजी महाराजस्य राजदूतः आसीत्।
-
"शुचिमनो यद्यस्ति तदा सर्वं सिध्यति" इत्यस्य भावार्थः कः? [ ]
उत्तरम्: भावार्थः – यदि मनः शुद्धम् अस्ति, तर्हि सर्वं कार्यं सिद्ध्यति।
-
"सदसि वाक्पटुता" इत्यस्य भावार्थो लेख्यः। [ ]
उत्तरम्: भावार्थः – सभायां वाक्पटुता (वक्तृत्वकौशलम्) आवश्यकम्।
-
पुत्रस्य नाम द्वयं लिखत। [ ]
उत्तरम्: पुत्रस्य नाम द्वयम् – १. सुत:, २. तनयः।
-
"पितामहः" इत्यस्य अर्थं लिखत। [ ]
उत्तरम्: "पितामहः" इत्यस्य अर्थः – पितुः पिता (आजा) अथवा ब्रह्मा।
-
अमरकोषस्य अपरं नाम किम्? [ ]
उत्तरम्: अमरकोषस्य अपरं नाम 'नामलिङ्गानुशासनम्' अस्ति।
-
अहोरात्रे कति मुहूर्ताः भवन्ति? [ ]
उत्तरम्: अहोरात्रे त्रिंशत् (३०) मुहूर्ताः भवन्ति।
-
सिंहस्याधिपतिः कः? [ ]
उत्तरम्: सिंहस्याधिपतिः 'मृगेन्द्रः' (सिंहः स्वयम्) अथवा 'वनराजः' इति कथ्यते।
-
ज्योतिषशाखानुसारं सम्पूर्णब्रह्माण्डे कति ग्रहाः सन्ति? [4]
उत्तरम्: ज्योतिषशाखानुसारं सम्पूर्णब्रह्माण्डे नव (९) ग्रहाः सन्ति – सूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुः च।
बड़ा O4A_Canc Vanomay [3063]
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतवाङ्मयम् (VU-94) 2023
प्रश्न ५७. "दाक्षिः" इति रूपं साधयत।
समाधानम् : "दाक्षिः" शब्दः इकारान्तः पुल्लिङ्गः। अस्य विभक्तिरूपाणि –
- प्रथमा एकवचनम् – दाक्षिः
- द्वितीया एकवचनम् – दाक्षिम्
- तृतीया एकवचनम् – दाक्षिणा
- चतुर्थी एकवचनम् – दाक्षये
- पञ्चमी एकवचनम् – दाक्षेः
- षष्ठी एकवचनम् – दाक्षेः
- सप्तमी एकवचनम् – दाक्षौ
- सम्बोधनम् – हे दाक्षे
बहुवचनरूपाणि – दाक्षयः, दाक्षीन्, दाक्षिभिः, दाक्षिभ्यः, दाक्षिभ्यः, दाक्षीणाम्, दाक्षिषु, हे दाक्षयः।
प्रश्न ५८. "गष्टियः" इति रूपं साधयत।
समाधानम् : "गष्टिः" शब्दः इकारान्तः स्त्रीलिङ्गः। अस्य विभक्तिरूपाणि –
- प्रथमा एकवचनम् – गष्टिः
- द्वितीया एकवचनम् – गष्टिम्
- तृतीया एकवचनम् – गष्ट्या
- चतुर्थी एकवचनम् – गष्ट्यै
- पञ्चमी एकवचनम् – गष्ट्याः
- षष्ठी एकवचनम् – गष्ट्याः
- सप्तमी एकवचनम् – गष्ट्याम्
- सम्बोधनम् – हे गष्टे
बहुवचनरूपाणि – गष्टयः, गष्टीः, गष्टिभिः, गष्टिभ्यः, गष्टिभ्यः, गष्टीनाम्, गष्टिषु, हे गष्टयः।
प्रश्न ५९. "आसन्" इति प्रयोगं साधयत।
समाधानम् : "आसन्" इति क्रियापदम् "अस्" धातोः (भ्वादिः, परस्मैपदी) लङ्लकारस्य प्रथमपुरुषबहुवचनरूपम्। अस्य प्रयोगः –
- रामः, लक्ष्मणः, सीता च वने आसन्। (राम, लक्ष्मण और सीता वन में थे।)
- ते विद्यालये आसन्। (वे विद्यालय में थे।)
प्रश्न ६०. "गच्छ" इति प्रयोगं साधयत।
समाधानम् : "गच्छ" इति क्रियापदम् "गम्" धातोः (भ्वादिः, परस्मैपदी) लोट्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनरूपम्। अस्य प्रयोगः –
- हे राम! त्वं ग्रामं गच्छ। (हे राम! तुम गाँव जाओ।)
- त्वं विद्यालयं गच्छ। (तुम विद्यालय जाओ।)
प्रश्न ६१. "पठतु" इति प्रयोगं साधयत।
समाधानम् : "पठतु" इति क्रियापदम् "पठ्" धातोः (भ्वादिः, परस्मैपदी) लोट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनरूपम्। अस्य प्रयोगः –
- सः पुस्तकं पठतु। (वह पुस्तक पढ़े।)
- रामः श्लोकं पठतु। (राम श्लोक पढ़े।)
प्रश्न ६२. "लुटः प्रथमस्य डारौरसः" इति सूत्रं व्याख्येयम्।
समाधानम् : अस्य सूत्रस्य अर्थः – लुट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचने "डा" आदेशः, प्रथमपुरुषद्विवचने "रौ" आदेशः, प्रथमपुरुषबहुवचने "रस्" आदेशः भवति। यथा –
- प्रथमपुरुषैकवचनम् – दाता (दा + डा)
- प्रथमपुरुषद्विवचनम् – दातारौ (दा + रौ)
- प्रथमपुरुषबहुवचनम् – दातारः (दा + रस्)
एते आदेशाः लुट्लकारस्य प्रत्ययाः सन्ति।
प्रश्न ६३. शिवराजविजयस्य रचनाकारस्य सामान्यपरिचयः लेख्यः।
समाधानम् : शिवराजविजयस्य रचनाकारः अम्बिकादत्तव्यासः अस्ति। अस्य जन्म १८५८ ईसवीये अभवत्। अयं राजस्थानस्य बीकानेरनगरे निवसति स्म। अयं संस्कृतभाषायाः महान् विद्वान् आसीत्। शिवराजविजयः नामकः काव्यग्रन्थः अनेन रचितः।
प्रश्न ६४. परिचयात्मकवाक्यद्वयं लिखत।
समाधानम् : परिचयात्मकवाक्यद्वयम् –
- अहं रामः अस्मि। (मैं राम हूँ।)
- मम पिता दशरथः आसीत्। (मेरे पिता दशरथ थे।)
प्रश्न ६५. चत्वारि नामानि लिखत।
समाधानम् : चत्वारि नामानि –
- रामः
- लक्ष्मणः
- भरतः
- शत्रुघ्नः
प्रश्न ६६. चत्वारि नामानि लिखत।
समाधानम् : चत्वारि नामानि –
- सीता
- द्रौपदी
- कुन्ती
- मन्दोदरी
प्रश्न ६७. तिथिनामानि लिखत।
समाधानम् : तिथिनामानि –
- प्रतिपदा
- द्वितीया
- तृतीया
- चतुर्थी
- पञ्चमी
- षष्ठी
- सप्तमी
- अष्टमी
- नवमी
- दशमी
- एकादशी
- द्वादशी
- त्रयोदशी
- चतुर्दशी
- पूर्णिमा / अमावास्या
प्रश्न ६८. एकस्मिन् वर्षे कति मासाः भवन्ति? नामानि लिखत।
समाधानम् : एकस्मिन् वर्षे द्वादश मासाः भवन्ति। तेषां नामानि –
- चैत्रः
- वैशाखः
- ज्येष्ठः
- आषाढः
- श्रावणः
- भाद्रपदः
- आश्विनः
- कार्तिकः
- मार्गशीर्षः
- पौषः
- माघः
- फाल्गुनः
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (VU-94) 2023
प्रश्न ७
अधोलिखितेषु कोश्चिदेकस्य सूत्रयोः व्याख्या कार्या –
- "शिवादिभ्यो णः"
- "पध्याना:'"
- "संख्याया अवयधे आयः"
- "क्रमादिभ्यो यः"
व्याख्या – "शिवादिभ्यो णः"
अस्य सूत्रस्य अर्थः – शिव इत्यादिभ्यः शब्देभ्यः 'ण' प्रत्ययः भवति। यथा – शिव + ण = शैवः। अत्र 'शिव' शब्दात् 'ण' प्रत्यये कृते 'शैव' इति रूपं निष्पद्यते। एवमेव अन्येषामपि शब्दानाम् उदाहरणानि द्रष्टव्यानि।
प्रश्न ८
अधोलिखितयोः श्लोकयोः कस्यचिदेकस्य सप्रसङ्गव्याख्या कार्या –
-
श्लोकः
आरभार्वी क्षयिणी क्रमेण,
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
पूर्वार्द्ध-परार्द्ध भिन्ना,
छायेय परैः प्रीः खल-सज्जनानाम्॥ -
श्लोकः
श्रोत्रं भ्रुतेमेच न कुण्डलेन,
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन।
विभाति कायः करुणापराणां,
परोपकारिर्न तु चन्दनेन॥
व्याख्या – द्वितीयः श्लोकः
प्रसङ्गः – अयं श्लोकः नीतिशास्त्रस्य कस्यचित् ग्रन्थात् उद्धृतः। अत्र मनुष्यस्य वास्तविकं सौन्दर्यं बाह्याभरणैः न, अपितु सद्गुणैः भवति इति प्रतिपादितम्।
व्याख्या – कुण्डलेन श्रोत्रं न शोभते, अपितु सत्यश्रवणेन। कङ्कणेन पाणिः न शोभते, अपितु दानेन। करुणापराणां कायः चन्दनेन न शोभते, अपितु परोपकारेण। अतः मनुष्यः बाह्याभरणानि न धृत्वा, सद्गुणान् आचरेत्।
सन्देशः – बाह्याडम्बरः व्यर्थः, आन्तरिकगुणाः एव शोभायै भवन्ति।
प्रश्न ९
अधोलिखितेषु वाक्येषु केषांचित् त्रयाणां संस्कृतानुवादः विधेयः –
- गाँव के दोनों ओर जल है।
- उसे पढ़ना चाहिए।
- जटा से संन्यासी ज्ञात होता है।
- वृक्ष से पत्ता गिरा।
- विद्या से ज्ञान होता है।
- रामः पुस्तकं पठति।
संस्कृतानुवादाः
- ग्रामस्य उभयतः जलम् अस्ति।
- तेन पठितव्यम्।
- जटया संन्यासी ज्ञायते।
- वृक्षात् पत्रम् अपतत्।
- विद्यया ज्ञानं भवति।
- रामः पुस्तकं पठति।
प्रश्न १०
अधोलिखितेषु केषांचित् त्रयाणां वाक्येषु उचितं संशोधनं कुरुत –
- इमे बालका:।
- नृपात् धनं याचते।
- सः काणः।
- बालकः मोदकं रोचते।
- अहं जनकः।
- सः पुस्तकं पठति।
संशोधितानि वाक्यानि
- इमे बालकाः। (शुद्धम्)
- नृपात् धनं याचते। (शुद्धम्)
- सः काणः। (शुद्धम्)
- बालकाय मोदकः रोचते। (बालकः मोदकं रोचते इति अशुद्धम्; बालकाय मोदकः रोचते इति शुद्धम्)
- अहं जनकः। (शुद्धम्)
- सः पुस्तकं पठति। (शुद्धम्)
खण्ड: - 'अ'
प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु कौचिद् प्रयोगौ साधनीयौ | [4]
- क) शिखावल: — शिखा + वल: (शिखा अस्ति अस्य इति शिखावल:)
- ख) सामाजिक: — समाज + ठक् (समाजे साधुः सामाजिकः)
- ग) Yates: — यत् + तस् (यतः)
- घ) बैयाकरण: — व्याकरण + अण् (व्याकरणं वेत्ति अधीते वा बैयाकरणः)
व्याख्या: प्रत्येकं प्रयोगः साधुः अस्ति। 'शिखावल:' इति बहुव्रीहिसमासः, 'सामाजिक:' इति तद्धितान्तः, 'Yates' इत्यस्य स्थाने 'यतः' इति निर्देशः, 'बैयाकरण:' इति व्याकरणशास्त्रज्ञः।
प्रश्न 2.
अधोलिखितयोः एकस्य सप्रसङ्गव्याख्या कार्या | [4]
(क) गद्यांशः
"धूप - धूमेनेव व्याप्तासु हरित्सु भुशुण्डीं वार्द्धेर निपुणं निरीक्षमाणः, आगत - प्रत्यागतञ्ष विद्धानः, प्रतापदुर्ग - दौवारिकः, कस्यापि पादक्षेपध्वनिमिवा5श्रौषीत् ।"
सप्रसङ्गव्याख्या: अयं गद्यांशः 'गौरसिंहः' इति पाठात् उद्धृतः। अत्र प्रतापदुर्गस्य दौवारिकः धूपधूमेन व्याप्तासु दिक्षु भुशुण्डीं (एकं पक्षिविशेषम्) निपुणं निरीक्षमाणः आसीत्। सः आगतप्रत्यागतान् विद्धान् (पण्डितान्) अपि पश्यति। एतस्मिन् समये सः कस्यचित् पादक्षेपध्वनिम् अश्रौषीत्। अनेन आगन्तुकस्य आगमनं सूचितम्।
(ख) गद्यांशः
"गौरसिंहः - 'अवगतः तत्पत्रमेव' इति व्याहत्य, उष्णीषे स्थापितं कन्यापहारक - मृत - शरीरावस्त्रान्तः प्राप्तं पत्रं बहिश्चकार | सर्वे च विजयपुराधीशमुद्रामवलोक्य किमेतत् ? एतत् ? कथमेतत् ? कस्मादेतत् ? इति विज्ञासमानाः सोत्कण्ठा वितस्थिरे ।"
सप्रसङ्गव्याख्या: अयं गद्यांशः 'गौरसिंहः' इति पाठात् गृहीतः। गौरसिंहः 'अवगतः तत्पत्रमेव' इति उक्त्वा, उष्णीषे (शिरोवस्त्रे) स्थापितं पत्रं कन्यापहारकस्य मृतशरीरस्य वस्त्रान्तः प्राप्तं पत्रं बहिः कृतवान्। तत्पत्रं विजयपुराधीशस्य मुद्रया अङ्कितम् आसीत्। सर्वे जनाः तं मुद्रां दृष्ट्वा आश्चर्यचकिताः अभवन् — 'किमेतत्? कथमेतत्? कस्मादेतत्?' इति पृच्छन्तः सोत्कण्ठाः स्थिताः।
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु कमप्येकं विषयमाश्रित्य निबन्धोलेखनीयः | [4]
- क) मम प्रियः कविः
- ख) परोपकारः
- ग) संस्कृत संस्कृतिस्तथा
- घ) अस्माकं विद्यालयः
निबन्धः (विषयः — परोपकारः)
परोपकारः मानवजीवने परमं कर्तव्यम्। संस्कृतसाहित्ये 'परोपकारः पुण्याय' इति उक्तम्। मनुष्यः केवलं स्वार्थं न चिन्तयेत्, अपितु परहिताय सदा प्रयतेत। यथा वृक्षाः फलं ददति, नद्यः जलं ददति, तथैव मानवः स्वसामर्थ्यानुसारम् अन्येषां साहाय्यं कुर्यात्। परोपकारेण एव समाजः सुखी भवति, राष्ट्रं च उन्नतिं गच्छति। अतः 'परोपकारः' इति महान् धर्मः।