RBSE Class 12th 2026 SANSKRIT-SS-12 Previous Year Papers
SANSKRIT-SS-12 from the 2026 exam year is part of the Class 12th previous year papers archive on RBSE Solution. Many learners start here after finishing the textbook to see how questions were actually framed on the Rajasthan Board of Secondary Education (RBSE) paper.
Treat this question paper as a mock under gentle timing first, then as a marking exercise the second time. The introduction on this page is written only for this subject-and-year pair, not copied from other pages.
Bookmark the link if you coach juniors — the layout stays stable for search engines and classroom sharing.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 12th |
| Exam year | 2026 |
| Subject | SANSKRIT-SS-12 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 12th, year 2026, and subject SANSKRIT-SS-12 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
Turning 2026 papers into insight
One SANSKRIT-SS-12 paper reveals style; several from the same year reveal pattern. After this page, open sibling subjects listed below to see whether marks cluster in certain units.
Keep rough work dated in your notebook. Examiners in Class 12th expect clear numbering even in practice sessions.
RBSE Class 12th 2026 SANSKRIT-SS-12
Scroll through the Previous Year Papers pages for SANSKRIT-SS-12 (2026).
Rajasthan Board Class 12th SANSKRIT-SS-12 2026 solved Previous Year Question Papers
संस्कृतसाहित्यम्
SENIOR SECONDARY EXAMINATION, 2026
समय : 3:45 (सपादत्रिवादनम्) | पूर्णांक : 80
परीक्षार्थिभ्यः सामान्य निर्देशाः
- परीक्षार्थिभिः सर्वप्रथमं स्वप्रश्नपत्रस्योपरि नामांकः अनिवार्यतः लेख्यः।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
- प्रत्येक प्रश्नस्योत्तरं उत्तरपुस्तिकायामेव देयम्।
- प्रत्येक प्रश्नभागस्य उत्तरं क्रमानुसारमेकत्रैव लेखितव्यम्।
बहुविकल्पात्मकप्रश्नाः
-
कया अमृतम् अश्नुते ?
- a) सुधया
- b) विद्यया
- c) अविद्यया
- d) पूजया
सही उत्तर: b) विद्यया
स्पष्टीकरण: विद्यया अमृतम् अश्नुते इति श्रुतिः। विद्यया मोक्षः प्राप्यते।
-
"कर्मगौरवम्" इति पाठः कस्मात् संह्लितः ?
- a) उत्तररामचरिततः
- b) रघुवंशतः
- c) श्रीमद्भगवद्गीतातः
- d) रामायणतः
सही उत्तर: c) श्रीमद्भगवद्गीतातः
स्पष्टीकरण: "कर्मगौरवम्" पाठः श्रीमद्भगवद्गीतायाः द्वितीयाध्यायात् गृहीतः।
-
वारिसः कः उपदिशति ?
- a) तापसपीडः
- b) शुकनासः
- c) लक्ष्मीः
- d) राजा
सही उत्तर: b) शुकनासः
स्पष्टीकरण: वारिसः शुकनासः उपदिशति। शुकनासः राज्ञः मन्त्री आसीत्।
-
कः परमापदां पदम् ?
- a) अविवेकः
- b) परिश्रमः
- c) विवेकः
- d) उपायः
सही उत्तर: a) अविवेकः
स्पष्टीकरण: अविवेकः परमापदां पदम् उच्यते। अविवेकात् महान् विपत्तयः भवन्ति।
-
"कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्" इति उक्तिः अस्ति ?
- a) राज्ञः
- b) कविवरस्य
- c) गुप्तचरस्य
- d) प्रजाजनस्य
सही उत्तर: c) गुप्तचरस्य
स्पष्टीकरण: गुप्तचरस्य इयम् उक्तिः। गुप्तचरः कार्यसिद्ध्यर्थं प्राणान् अपि त्यजति।
-
"चित्तवृत्तिनिरोधः" इति किम् उच्यते ?
- a) योगः
- b) यमः
- c) नियमः
- d) आसनः
सही उत्तर: a) योगः
स्पष्टीकरण: पतञ्जलियोगसूत्रानुसारं "योगः चित्तवृत्तिनिरोधः" इति उच्यते।
-
ते अधिकारः कुत्र भवति ?
- a) कर्मणि
- b) कायेत्यांगे
- c) फले
- d) अकर्मणि
सही उत्तर: a) कर्मणि
स्पष्टीकरण: गीतानुसारं मनुष्यस्य कर्मणि एव अधिकारः, फले न कदापि।
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (SS-12)
बहुविकल्पीयाः प्रश्नाः
-
(vii) मङ्गलस्य चिह्नम् अस्ति ।
- (अ) 55
- (ब) 555
- (स) SIS
- (द) SSI
उत्तरम् : (ब) 555
स्पष्टीकरणम् – मङ्गलस्य प्रतीकः '555' इति मन्यते ।
-
(ix) “इकोयणचि” इति सूत्रस्य उदाहरणम् अस्ति ।
- (अ) अम्ब
- (ब) गड्ढोदकम्
- (स) क्व
- (द) दैत्यारिः
उत्तरम् : (ब) गड्ढोदकम्
स्पष्टीकरणम् – 'गड्ढोदकम्' इत्यत्र इको यण् सन्धिः दृश्यते (गड्ढ + उदकम् = गड्ढोदकम्) ।
-
(x) “ते” इत्यत्र के भवन्ति ?
- (अ) तल्
- (ब) ष्टुत्वम्
- (स) जश्त्वम्
- (द) अनुस्वारः
उत्तरम् : (स) जश्त्वम्
स्पष्टीकरणम् – 'ते' इत्यत्र तकारस्य जश्त्वम् (त् → द्) भवति ।
-
(xi) एतत् सन्धिविधायकं सूत्रं किम् ?
- (अ) आद् गुणः
- (ब) एङः पदान्तादति
- (स) स्तोः श्चुना श्चुः
- (द) झलां जशोऽन्ते
उत्तरम् : (द) झलां जशोऽन्ते
स्पष्टीकरणम् – 'झलां जशोऽन्ते' इति सूत्रेण पदान्ते झलां स्थाने जश् भवति ।
-
(xii) “सम्भावना” कस्मिन् अलङ्कारे भवति ?
- (अ) उपमा
- (ब) रूपकम्
- (स) दीपकम्
- (द) उत्प्रेक्षायाम्
उत्तरम् : (द) उत्प्रेक्षायाम्
स्पष्टीकरणम् – सम्भावना उत्प्रेक्षालङ्कारस्य भेदः अस्ति ।
रिक्तस्थानपूर्तिः (कोष्ठकनिर्देशानुसारम्)
-
(i) अहं खलु ___ भवामि । (कथ् + तव्यत्)
उत्तरम् : कथितव्यः
स्पष्टीकरणम् – 'कथ्' धातोः तव्यत् प्रत्यये 'कथितव्यः' इति रूपम् भवति ।
-
(ii) ___ आकर्णयति । (3 + अ)
उत्तरम् : त्र्याकर्णयति
स्पष्टीकरणम् – 'त्रि' + 'आकर्णयति' इत्यत्र इको यण् सन्धिः भवति ।
-
(iii) ___ जीवनप्रदीपो निर्वापितः इच्छति । (भू + तुमुन्)
उत्तरम् : भवितुम्
स्पष्टीकरणम् – 'भू' धातोः तुमुन् प्रत्यये 'भवितुम्' इति रूपम् भवति ।
-
(iv) इति जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं ___ क्षणं स्थितः । (स्था + क्त्वा)
उत्तरम् : स्थित्वा
स्पष्टीकरणम् – 'स्था' धातोः क्त्वा प्रत्यये 'स्थित्वा' इति रूपम् भवति ।
-
(v) तस्य जीवनेन सह मम कश्चित् सम्पर्कः । (तत् इति शब्दे उचितविभक्तिं संयोज्य लिखत)
उत्तरम् : तस्य
स्पष्टीकरणम् – 'तत्' शब्दस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् 'तस्य' इति रूपम् भवति ।
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (एस.एस.-12)
खण्डः – ब'
-
अधोलिखितपद्यांशे छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत –
श्रुतप्रकाशः प्रकाशः,
(अत्र छन्दः – अनुष्टुप्) -
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत – (2×4=8)
-
प्रश्नः – श्रीमद्भगवद्गीतायां कति श्लोकाः सन्ति?
उत्तरम् – श्रीमद्भगवद्गीतायां सप्तशतम् (७००) श्लोकाः सन्ति।
-
प्रश्नः – बाणभटस्य प्रसिद्धाः रचनाः का:?
उत्तरम् – बाणभटस्य प्रसिद्धाः रचनाः हर्षचरितम् तथा कादम्बरी सन्ति।
-
प्रश्नः – श्रीचन्द्रशेखरदासवर्मणः प्रसिद्धौ कथासंग्रहौ कौ?
उत्तरम् – श्रीचन्द्रशेखरदासवर्मणः प्रसिद्धौ कथासंग्रहौ सप्तशती तथा पञ्चतन्त्रम् स्तः।
-
प्रश्नः – 'शिवराजविजय' नामकस्य प्रसिद्धस्य उपन्यासस्य रचयिता कः?
उत्तरम् – 'शिवराजविजय' उपन्यासस्य रचयिता श्रीरामचन्द्रशुक्लः अस्ति।
-
-
अधोलिखितयोः छन्दसोः एकस्य छन्दसः लक्षणम् उदाहरणञ्च लिखत – (2)
- वसन्ततिलका
- उपेन्द्रवज्रा
उत्तरम् (वसन्ततिलका)
लक्षणम् – वसन्ततिलकायाः प्रत्येकं पादे चतुर्दश (१४) वर्णाः भवन्ति। तत्र त-त-ग-ग-ग इति गणाः भवन्ति।
उदाहरणम् –
श्रीरामचन्द्रः कृपया सदा माम्
पालयतु स्वीयपदाम्बुजेन।
यः सर्वदा दुष्टविनाशकारी
तस्मै नमः श्रीरघुनन्दनाय॥ -
अधोलिखितश्लोकांशयोः एकस्य प्रस्तारं प्रदर्शयन् छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत – (2)
- हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः
- क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाम्भूषणं भूषणम्
उत्तरम् (प्रथमः श्लोकांशः)
प्रस्तारः – हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः (इति पादः)
वर्णाः – हं-सो-य-था-रा-ज-त-प-ञ्ज-र-स्थः
गणाः – म-ग-णः (भ-गणः) – यस्य प्रथमः वर्णः गुरुः, द्वितीयः लघुः, तृतीयः लघुः।
छन्दः – वसन्ततिलका (चतुर्दशाक्षरम्)
-
अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं कुरुत – (2)
यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरज-राजितम्।
रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना॥अन्वयः
यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरज-राजितम् (अस्ति), तथापि मरालस्य मानसं मानसं विना न रमते।
अर्थः – यद्यपि सर्वत्र जलं कमलैः शोभितम् अस्ति, तथापि राजहंसस्य मनः मानससरोवरं विना न रमते।
-
अधोलिखितपद्यांशयोः एकस्य हिन्दीभाषया सप्रसंग भावार्थ लिखत – (2)
-
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ -
लक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः।
उत्तरम् (प्रथमः पद्यांशः)
प्रसंगः – यह श्लोक श्रीमद्भगवद्गीता के द्वितीय अध्याय (सांख्ययोग) से लिया गया है। इसमें भगवान श्रीकृष्ण अर्जुन को कर्मयोग का उपदेश दे रहे हैं।
भावार्थः – तुम्हें केवल कर्म करने का अधिकार है, फल की चिंता कभी मत करो। तुम कर्मफल के हेतु मत बनो और न ही तुम्हारा आसक्ति अकर्म में हो। अर्थात्, मनुष्य को निष्काम भाव से अपने कर्तव्यों का पालन करना चाहिए, फल की इच्छा नहीं रखनी चाहिए।
-
अधोलिखितम् अपठितगद्याशं-पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देश लिखत
यद्यपि लोभवशात् जनाः कार्यशीला: भवन्ति परन्तु यदा अतिलोभः भवति तदा जनाः दुष्टानि कर्माणि कुर्वन्ति, चौर्यं कुर्वन्ति, हत्यां कुर्वन्ति। अतिलोभस्य सीमा नास्ति। मुमुक्षुतृष्णावत् अतिलोभः अधिकाधिकं वर्धते। अन्ते मनुष्यः पूर्णतया नष्टः भवति। अतिलोभः विनाशकारकः। एवं जनाः अतिलोभं न कुर्वन्ति कदापि।
क) एकपदेन उत्तरत (2×2=4)
-
प्रश्नः कस्य सीमा नास्ति?
उत्तरम् अतिलोभस्य।
-
प्रश्नः अतिलोभः कथं वर्धते?
उत्तरम् अधिकाधिकम्।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत (2)
प्रश्नः अतिलोभितजनाः कीदृशानि कार्याणि कुर्वन्ति?
उत्तरम् अतिलोभितजनाः दुष्टानि कर्माणि, चौर्यं, हत्यां च कुर्वन्ति।
ग) भाषासम्बन्धिकार्यम् (3×1=3)
-
प्रश्नः 'भवति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तरम् अतिलोभः।
-
प्रश्नः 'अतिलोभः विनाशकारकः' अत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तरम् विनाशकारकः।
-
प्रश्नः 'अधिक' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
उत्तरम् न्यून।
घ) गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत (1)
उत्तरम् अतिलोभस्य विनाशकारिता।
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत
सः समुद्रतीरं गत्वा गन्धपुष्पादिषोडशोपचारं विधाय अब्रवीत् “भोः समुद्र ! विक्रमार्कः राजा यज्ञं करोति। अतः प्रेषितोऽहं त्वामाह्वातुं समागतः” इति जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्षणं स्थितः। कोऽपि तस्य प्रत्युत्तरं न ददौ। ततः उज्जयिनीं यावत्प्रत्यागच्छति तावद्देदीप्यमानशरीरः समुद्रो ब्राह्मणरूपी सन् तमागत्यावदत् “भो ब्राह्मण, विक्रमेणास्मानाह्वातुं प्रेषितस्त्वं, तर्हि तेन या अस्माकं सम्भावना कृता सा आप्तैव। एतदेव ज्ञानं लक्षणं यत्समये दीनमानादिकं क्रियते।”
क) एकपदेन उत्तरत (1)
प्रश्नः कः ब्राह्मणरूपं धृत्वा अवदत्?
उत्तरम् समुद्रः।
भाषिककार्यम् (शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत)
7) भाषिककार्यम् (शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत)
i) एतदेव गेहे लक्षणम्। अत्र विशेषणपदं किम्?
- अ) लक्षणम्
- ब) एव
- स) एतद्
- द) सुहृदः
स) एतद्
स्पष्टीकरणम्: 'एतद्' इति सर्वनामपदं विशेषणरूपेण प्रयुक्तम्। 'एतद् गेहे' इति विशेषण-विशेष्यसम्बन्धः।
ii) कोऽपि तस्य उत्तरं न ददौ। अत्र क्रियापदं किम्?
- अ) उत्तरम्
- ब) ददौ
- स) तस्य
- द) न
ब) ददौ
स्पष्टीकरणम्: 'ददौ' इति क्रियापदम्। 'दा' धातोः लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
अथवा
भगवान् यीशुस्तत् आशीर्वादं वितनोतु। मम पूर्वतनं पत्रं त्वया प्राप्तं स्यात्। तव पत्रेण मम शेषपत्रम् अपूरि। हि मम जीवनप्रदीपो निर्वापितो भवितुमिच्छति। प्रावस्तवागमनसमये अहं न स्थास्यामि। पूर्वपत्रे अहमाश्रमस्य सर्वविधमायव्ययाकलनं प्रेषितवती। केवलं यीशोः समीपे गमनात्पूर्वं तव दर्शनमिच्छामि। इदानीं त्वया निर्मितोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणतः। अधुनात्र शताधिका अनाथशिशवो लालिताः पालिताश्च भवन्ति।
के) एकपदेन उत्तरत
प्रश्नः भगवान् यीशुः किं वितनोतु?
उत्तरम्: आशीर्वादम्
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत
प्रश्नः अधुना कः महाद्रुमेण परिणतः?
उत्तरम्: अधुना अनाथाश्रमः महाद्रुमेण परिणतः।
ग) भाषिककार्यम् (शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत)
i) अनाथशिशवः इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?
- अ) गर्विताः
- ब) लालिताः
- स) अबालाः
- द) सर्वाणि
ब) लालिताः
स्पष्टीकरणम्: 'लालिताः' इति विशेषणपदम्। 'अनाथशिशवः लालिताः पालिताः च भवन्ति' इति वाक्ये 'लालिताः' विशेषणम्।
ii) स्थास्यामि इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
- अ) वयम्
- ब) अहम्
- स) त्वम्
- द) सः
ब) अहम्
स्पष्टीकरणम्: 'स्थास्यामि' इति क्रियायाः कर्ता 'अहम्'। 'स्था' धातोः लृट्लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्।
अधोलिखित पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देश लिखत।
पद्यांशः
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥
क) एकपदेन उत्तरत।
प्रश्नः ज्यायः किम्?
उत्तरम् कर्म।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
प्रश्नः अकर्मणः किं न भवति?
उत्तरम् अकर्मणः शरीरयात्रापि न प्रसिद्ध्यति।
ग) भाषिककार्यम् (उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत)
i) “नियतं कुरु कर्म त्वं” अत्र क्रियापदं किम्?
- (अ) कुरु ✓ सही उत्तर
- (ब) नियतम्
- (स) कर्म
स्पष्टीकरणम्: 'कुरु' इति क्रियापदम् अस्ति। 'नियतम्' विशेषणम्, 'कर्म' कर्मपदम्।
ii) “हि ज्यायः ह्यकर्मणः” अत्र ‘हि’ इति पदस्य विशेष्यंपदं किम्?
- (अ) हि
- (ब) ज्यायः
- (स) कर्म ✓ सही उत्तर
- (द) अकर्मणः
स्पष्टीकरणम्: 'हि' अव्ययपदम् अस्ति, अतः अस्य विशेष्यं न भवति। परन्तु अत्र 'ज्यायः' इति विशेषणपदम् 'कर्म' इत्यस्य विशेष्यस्य विशेषणम् अस्ति। अतः 'कर्म' इति विशेष्यपदम्।
अथवा
पद्यांशः
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्।
विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः॥
क) एकपदेन उत्तरत।
प्रश्नः कस्मिन् आलस्यं न करोति?
उत्तरम् हंसः।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
प्रश्नः ‘नीरक्षीरविवेकः’ इति कस्य कुलव्रतम् अस्ति?
उत्तरम् ‘नीरक्षीरविवेकः’ इति हंसस्य कुलव्रतम् अस्ति।
ग) भाषिककार्यम् (शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत)
-
त्वमेव ……………. इति किम् ?
- त्वम्
- एव
- तमुषे
प्रश्नः अपूर्णः अस्ति। उत्तरं स्पष्टं नास्ति।
-
“अन्न” इति शब्दस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम् ?
- कुलव्रतम्
- आलस्यम्
- विश्वस्मिन्
- चेत्
“अन्न” इत्यस्य विलोमपदं “चेत्” इति नास्ति। “अन्न” इत्यस्य अर्थः “यदि” इति। विलोमपदं “नो चेत्” अथवा “अन्यथा” भवति। दत्तेषु विकल्पेषु “चेत्” इत्यस्य विलोमपदं “नो चेत्” इति। अतः उत्तरं “चेत्” इति न भवति। विकल्पाः अस्पष्टाः सन्ति।
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि यथानिर्देशं लिखत।
अरुन्धतीजनकौ : महत्कौतुकं वत्सस्य | … आएप्यार्भेह्पालापै … अगृवति ! जानामि तं पश्यन्ती वब्वितेव | तस्मादितोउन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत् पलायमान दीर्घायुषम् |
अरुन्धती : अतिजवेन दूर्मतिक्राल: स चपल: किं दृश्यते ? (प्रविश्य)
बटवः : पश्यतु कुमारस्तावदाश्चर्यम् |
लवः : दृष्टमवगतं च – मूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः |
बटवः : किं मधु ?
क) एकपदेन उत्तरत।
यूयं ………. च कैः तोषिताः ?
अत्र प्रश्नः अपूर्णः अस्ति। “यूयं” इत्यस्य कर्तृपदस्य प्रयोगः दृश्यते। उत्तरं स्पष्टं नास्ति।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
लवः अश्वविषये किं ज्ञातवान् ?
लवः अश्वविषये ज्ञातवान् यत् – “मूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः” अर्थात् अयं अश्वः अश्वमेधयज्ञस्य अश्वः अस्ति।
ग) भाषिककार्यम् (शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत)
-
“सः चपलः किं दृश्यते ?” अत्र क्रियापदं किम् ?
- सः
- कथम्
- सः
- दृश्यते
अत्र “दृश्यते” इति क्रियापदम्। “सः” कर्तृपदम्, “चपलः” विशेषणम्, “किम्” प्रश्नवाचकम्। अतः उत्तरम् – दृश्यते।
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (SS-12) – पृष्ठम् ९
प्रश्नः – अतिवेगेन इति पदस्य पर्यायपदं किम् ?
- अतिक्रान्तः
- अतिक्रान्तः
- अतिजविना
- अतिधनेन
सही उत्तर: अतिजविना (अतिवेगेन = अतिजविना)
स्पष्टीकरण: 'अतिवेगेन' इत्यस्य अर्थः 'अत्यधिकवेगेन' इति। 'अतिजविना' इत्यपि तदर्थकमेव। 'अतिक्रान्तः' इत्यर्थः 'पारगतः'। 'अतिधनेन' इत्यर्थः 'अत्यधिकधनेन'।
संवादः – स्वप्निलः, बलरामः, सागरिका, सागरः, मोहिनी
स्वप्निलः – बलराम ! अद्य विद्यालये कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः ?
बलरामः – अरे मित्र ! त्वं न जानासि ? अद्य तु योगशिक्षायाः कालांशः।
स्वप्निलः – एषः तु नूतनः विषयः। किं प्रतिदिनम् ईदृशी व्यवस्था प्रचलिष्यति ?
बलरामः – आम्, अधुना तु अस्माकं कृते योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी अस्ति।
सागरिका – अहो ! सुखदम् आश्चर्यम्। (अहमपि गृहे मातुः सकाशात् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती।) माता उक्तवती – 'योगः स्वास्थ्यकरः'।
सागरः – किं विद्याध्ययनेऽपि अस्य उपयोगः अस्ति ?
मोहिनी – आम्, अस्मिन् विषये योगशिक्षकः विशेषरूपेण वदिष्यति।
क) एकपदेन उत्तरत –
प्रश्नः – कः स्वास्थ्यकरः वर्तते ?
उत्तरम् – योगः।
ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
प्रश्नः – सागरिका योगशिक्षायाः विषयं कुतः श्रुतवती ?
उत्तरम् – सागरिका योगशिक्षायाः विषयं मातुः सकाशात् श्रुतवती।
ग) भाषिककार्यम् (शुद्धतमम् उत्तरं चित्वा लिखत)
i) 'एषः तु नूतनः विषयः' अत्र विशेषणपदं किम् ?
- नूतनः
- विषयः
- एषः
- न किमपि
सही उत्तर: नूतनः
स्पष्टीकरण: 'नूतनः' इति विशेषणपदम् अस्ति, यत् 'विषयः' इति विशेष्यपदस्य विशेषणम्।
ii) 'किं विद्याध्ययनेऽपि अस्य उपयोगः अस्ति ?' अत्र क्रियापदं किम् ?
- अस्ति
- उपयोगः
- विद्याध्ययने
- अस्य
सही उत्तर: अस्ति
स्पष्टीकरण: 'अस्ति' इति क्रियापदम् अस्ति। 'उपयोगः' कर्तृपदम्, 'विद्याध्ययने' अधिकरणकारकम्, 'अस्य' सर्वनामपदम्।
प्रश्न 4. रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (केषाञ्चित् त्रयाणाम्)
-
क) तच्छुत्वा राजा तृष्णीम् आसीत्।
प्रश्नः किं श्रुत्वा राजा तृष्णीम् आसीत्?
-
ख) शिववीरचरः स्वकार्याद् न विस्मरति।
प्रश्नः शिववीरचरः कस्माद् न विस्मरति?
-
ग) श्रीनायारः स्वल्पभाषी आसीत्।
प्रश्नः श्रीनायारः कीदृशः आसीत्?
-
घ) चित्तवृत्तिनिरोधः योगः कथ्यते।
प्रश्नः कः योगः कथ्यते?
-
ङ) चातकः शरदूघनं न याचते।
प्रश्नः चातकः कं न याचते?
प्रश्न 5. 'शुकनासोपदेशः' अथवा 'दीनबन्धुः श्रीनायारः' पाठस्य सारं हिन्दीभाषया लिखत।
पाठः 'शुकनासोपदेशः' – इस पाठ में राजा यशोधर और उसके मंत्री शुकनास के संवाद के माध्यम से राजनीति और जीवन के महत्वपूर्ण सिद्धांतों का उपदेश दिया गया है। शुकनास राजा को बताते हैं कि राजा को प्रजा का पालन करना चाहिए, न्यायप्रिय होना चाहिए, और शत्रुओं से सावधान रहना चाहिए। वे राजा को सलाह देते हैं कि वह अपने कर्तव्यों का पालन करे और धर्म के मार्ग पर चले।
अथवा
पाठः 'दीनबन्धुः श्रीनायारः' – इस पाठ में श्रीनायार नामक एक महान व्यक्ति की कहानी है जो गरीबों और दीन-दुखियों के सच्चे मित्र थे। वे स्वल्पभाषी, दयालु और परोपकारी थे। उन्होंने अपना जीवन दूसरों की सेवा में समर्पित कर दिया। वे सभी प्राणियों से प्रेम करते थे और कभी किसी को दुखी नहीं देख सकते थे। उनके आदर्शों से हमें सेवा और करुणा का पाठ मिलता है।
प्रश्न 6. अधोलिखितयोः अलङ्कारयोः कस्यचिद् एकस्य लक्षणम् उदाहरणं च लिखत।
-
क) अनुप्रासः
लक्षणम् – वर्णों की आवृत्ति जहाँ शब्दों की सुन्दरता बढ़ाती है, वहाँ अनुप्रास अलङ्कार होता है।
उदाहरणम् – "चंचल चपला चमकति चटुला चटिति चटिति चटुला।" (यहाँ 'च' वर्ण की आवृत्ति हुई है।)
-
ख) रूपकम्
लक्षणम् – जहाँ उपमेय में उपमान का आरोप (अभेद) किया जाता है, वहाँ रूपक अलङ्कार होता है।
उदाहरणम् – "मुखचन्द्रः कलां धत्ते।" (यहाँ मुख (उपमेय) को चन्द्र (उपमान) के रूप में दर्शाया गया है।)
प्रश्न 7. कथासंयोजनं कृत्वा लिखत।
कथा – एकस्मिन् ग्रामे सौचिकः (दर्जी) आसीत्। तस्य वस्त्रसीवनस्य कार्यम् आसीत्। प्रतिदिनम् एकः गजः (हाथी) आयाति स्म। सः तस्मै रोटिकाः ददाति स्म। गजः रोटिकाः खादित्वा तस्मै धनं ददाति स्म। गच्छता कालेन एकदा सौचिकेन शुण्डायां सूचिकया प्रहारः कृतः। दुःखितः क्रुद्धश्च गजः गत्वा मलिनं जलं शुण्डायां पूरयित्वा तस्य गृहे क्षिप्तवान्। सौचिकस्य वस्त्राणि मलिनानि जातानि।
अथवा
अधोलिखितानि क्रमरहितानि वाक्यानि समुचितक्रमानुसारं लिखत।
- एकस्मिन् वने कपोताः वसन्ति स्म।
- तत्र एकेन वृद्धकपोतेन उपायं सूचयित्वा सर्वान् रक्षितवान्।
समुचितक्रमः
- एकस्मिन् वने कपोताः वसन्ति स्म।
- तत्र एकेन वृद्धकपोतेन उपायं सूचयित्वा सर्वान् रक्षितवान्।
प्रश्न ९
TY सर्वे GM: तस्य दुर्व्यवहारेण पीडिता: जाता: |
समाधानम्: ते सर्वे तस्य दुर्व्यवहारेण पीडिताः जाताः। (ते सभी उसके दुर्व्यवहार से पीड़ित हो गए।)
घ) सच FR वन्यप्राणिन: पीडयति सम wai मीडानि नाशयति सम ।'
समाधानम्: स च वन्यप्राणिनः पीडयति स्म मधूनि नाशयति स्म। (वह वन्य प्राणियों को पीड़ा देता था और शहद को नष्ट करता था।)
S) कपोतेन उक्त मातुल | मधुमक्षिकाणां गृह सुरक्षितमतः इमा: उपहसन्ति ।'
समाधानम्: कपोतेन उक्तम् – हे मातुल! मधुमक्षिकाणां गृहं सुरक्षितम् अतः इमाः उपहसन्ति। (कबूतर ने कहा – हे मामा! मधुमक्खियों का घर सुरक्षित है, इसलिए ये हँस रही हैं।)
च) ते कष्टोपीयविषये गोष्ठीम् अकुर्बन् |'
समाधानम्: ते कष्टोपीयविषये गोष्ठीम् अकुर्वन्। (उन्होंने कष्ट के विषय में बैठक की।)
छ)- मधुमक्षिका दंशेन पीडित: aA मृत: |
समाधानम्: मधुमक्षिका दंशेन पीडितः सन् मृतः। (मधुमक्खी के डंक से पीड़ित होकर वह मर गया।)
ज) वानरेण मधुमक्षिकाणां गृहं खण्डितम् ।
समाधानम्: वानरेण मधुमक्षिकाणां गृहं खण्डितम्। (बंदर ने मधुमक्खियों का घर तोड़ दिया।)
निबन्धः (५०-६० शब्देषु)
निम्नलिखितयोः कमपि एकं विषयं स्वीकृत्य ५०-६० शब्देषु संस्कृतभाषायां निबन्धं लिखत।
क) स्वतन्त्रता दिवसः
निबन्धः
भारतस्य स्वतन्त्रता दिवसः अगस्तमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के आचर्यते। अस्मिन् दिने १९४७ तमे वर्षे भारतं ब्रिटिशशासनात् मुक्तम् अभवत्। अयं दिवसः राष्ट्रियपर्व अस्ति। अस्मिन् दिने देशस्य सर्वेषु विद्यालयेषु कार्यालयेषु च ध्वजारोहणं भवति। जनाः देशभक्तिगीतानि गायन्ति। महात्मागान्धी, जवाहरलालनेहरू, सुभाषचन्द्रबोस इत्यादीनां स्वतन्त्रतासेनानीनां स्मरणं क्रियते। अयं दिवसः अस्मान् स्वतन्त्रतायाः मूल्यं स्मारयति।
ख) मम प्रियः कविः
निबन्धः
मम प्रियः कविः कालिदासः अस्ति। सः संस्कृतसाहित्यस्य श्रेष्ठः कविः आसीत्। तस्य रचनासु अभिज्ञानशाकुन्तलम्, मेघदूतम्, कुमारसम्भवम्, रघुवंशम् इत्यादयः प्रसिद्धाः ग्रन्थाः सन्ति। तस्य भाषा सरला, मधुरा च अस्ति। तस्य कवितासु प्रकृतिवर्णनं, शृङ्गाररसः, करुणरसः च अत्यन्तं सुन्दरतया चित्रितः अस्ति। कालिदासः "कविकुलगुरुः" इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति। अहं तस्य कविताः पठित्वा आनन्दम् अनुभवामि।
अनुवादः (केषाञ्चित् चतुर्णाम्)
अधोलिखितवाक्यानां संस्कृतभाषायाम् अनुवादः करणीयः।
के) उद्यान में पुष्प खिल रहे हैं।
अनुवादः: उद्याने पुष्पाणि विकसन्ति।
ख) हम सब प्रातः योगाभ्यास करते हैं।
अनुवादः: वयं सर्वे प्रातः योगाभ्यासं कुर्मः।
ग) मुझे सुभाषित अच्छा लगता है।
अनुवादः: मम सुभाषितं रोचते।
घ) वृक्ष सभी को आक्सीजन देते हैं।
अनुवादः: वृक्षाः सर्वेभ्यः प्राणवायुं यच्छन्ति।
ड) मैं कल आऊँगा।
अनुवादः: अहं श्वः आगमिष्यामि।
च) विद्याधन ही सुरक्षित धन हैं।
अनुवादः: विद्याधनमेव सुरक्षितं धनम्।