RBSE Class 9th 2024 Sanskrit-APS (903)-2024 Previous Year Papers
Class 9th students hunting authentic previous year papers for Sanskrit-APS (903)-2024 (2024) land here for a reason: the paper below matches how RBSE assessments are remembered from that year. RBSE Solution does not mix years on one page; each combination gets its own notes.
Skim the overview sections, then work through the scanned pages. Pair this practice with RBSE books and solutions when you need to relearn a concept a question exposed.
Paper details
Quick reference for this previous year papers page — confirm board, class, and year & subject before you study.
| Board | RBSE |
|---|---|
| Class | Class 9th |
| Exam year | 2024 |
| Subject | Sanskrit-APS (903)-2024 |
| Resource type | Previous Year Papers |
| Category | RBSE Previous Year Question Papers |
| Website | RBSE Solution |
The table summarises this Previous Year Papers resource. Confirm RBSE, Class 9th, year 2024, and subject Sanskrit-APS (903)-2024 before studying.
RBSE Solution organises previous year papers so each URL carries chapter-specific guidance — better for students and for search engines than one generic paragraph for the whole class.
How to practise with this question paper
Stage one: read the Sanskrit-APS (903)-2024 question paper from 2024 without a timer and highlight command words — explain, prove, calculate, discuss. Stage two: attempt selected questions closed-book. Stage three: compare with solutions or teacher feedback.
Previous Year Papers work best when you log mistakes by topic, not only by question number. That log becomes your revision index before pre-boards.
RBSE Class 9th 2024 Sanskrit-APS (903)-2024
Scroll through the Previous Year Papers pages for Sanskrit-APS (903)-2024 (2024).
Rajasthan Board Class 9th Sanskrit-APS (903)-2024 2024 solved Previous Year Question Papers
वार्षिक परीक्षा 2023-24
कक्षा-9
विषय: संस्कृत (903)
समय: 3.45 घण्टे
निर्देशाः सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः। प्रश्नानाम् अङ्काः सम्मुखे अङ्किताः। एकस्य प्रश्नस्य सर्वेषां भागानाम् उत्तराणि एकत्रैव लेखनीयानि।
खण्ड-ब
-
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उचितं विकल्पं चिनुत—
- वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
(अ) फलानि
(ब) पत्राणि
(स) काष्ठानि
(द) वस्त्राणि
उत्तर: (अ) फलानिस्पष्टीकरण: वृक्षाः स्वयं फलानि न खादन्ति, अपितु अन्येभ्यः जीवेभ्यः फलानि प्रयच्छन्ति।
- भ्रान्तः बालः पाठशालागमनवेलायां कुत्र अगच्छत् ?
(अ) पठितुम्
(ब) चिकित्सालयम्
(स) क्रीडितुम्
(द) ग्रामम्
उत्तर: (ब) चिकित्सालयम्स्पष्टीकरण: भ्रान्तः बालः पाठशालागमनवेलायां भ्रमवशात् चिकित्सालयं गच्छति।
- जीर्णधनः स्नानार्थ कुत्र गच्छति ?
(अ) कूपम्
(ब) नद्याम्
(स) सरोवरम्
(द) समुद्रम्
उत्तर: (अ) कूपम्स्पष्टीकरण: जीर्णधनः स्नानार्थ कूपं गच्छति।
- तपोदत्तः कां न अधीतवान् ?
(अ) युद्धकलाम्
(ब) संगीतम्
(स) रामायणम्
(द) विद्याम्
उत्तर: (अ) युद्धकलाम्स्पष्टीकरण: तपोदत्तः युद्धकलां न अधीतवान्।
- “जटायोः शौर्यम्” इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् संकलितः ?
(अ) रामायणात्
(ब) महाभारतात्
(स) पुराणात्
(द) मेघदूतात्
उत्तर: (अ) रामायणात्स्पष्टीकरण: “जटायोः शौर्यम्” इति पाठः रामायणात् संकलितः।
- मानवः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति ?
(अ) नगरे
(ब) ग्रामे
(स) पर्यावरणकुक्षौ
(द) क्षेत्रे
उत्तर: (स) पर्यावरणकुक्षौस्पष्टीकरण: मानवः पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षितः तिष्ठति।
- कीदृशः भागः मनः ?
(अ) मधुरः
(ब) मधुरतरः
(स) मधुरतमः
(द) अणिष्ठः
उत्तर: (स) मधुरतमःस्पष्टीकरण: मनः मधुरतमः भागः।
- वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
-
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत—
भारतवर्षः एकः महान् देशः अस्ति। अस्मिन् अनेके प्रदेशाः सन्ति। तेषु साम्प्रतं राजस्थानप्रदेशः एकं राज्यम् अस्ति। अस्य राजधानी जयपुरम् अस्ति। राजस्थानप्रदेशस्य काश्चन विशेषताः सन्ति याः खलु अन्यत्र न लभन्ते। अस्य प्रदेशस्य भूमिः वीराणां वीरांगनानां जननी वर्तते। अत्र महाराणाप्रतापः, महाराणा सांगा, वीरबर दुर्गादाससदृशाः वीराः समुत्पन्नाः। अत्रैव पद्मिनी इत्याद्याः वीरांगनाः समुत्पन्नाः। अद्यापि राजस्थाने अनेके वीराः देशसेवायां तत्पराः सन्ति। अयं प्रदेशः न केवलं वीराणां भूमिः अपितु विदुषां जन्मस्थली कार्यस्थली च अस्ति। अत्र अनेके विद्वांसः काले-काले समुत्पन्नाः। राजस्थानस्य राजधानी जयपुरं तु लघुकाशीम् इव अस्ति। अत्र संस्कृतस्य अनेके विद्वांसः अभवन्। राजस्थानप्रदेशे विविधखनिजानि प्राप्यन्ते। अत्रत्यः 'संगमरमर' इत्याख्यस्य पाषाणस्य तु प्रसिद्धिः सर्वत्र वर्तते। ताम्रोत्पादनेऽपि राजस्थानप्रदेशः देशस्य प्रमुखः ताम्रनिधिः अस्ति। राजस्थानप्रदेशे अनेकानि दर्शनीयस्थलानि सन्ति। प्राकृतिकसौन्दर्यदृष्ट्याऽपि प्रदेशोऽयं सुरम्यः वर्तते। अत्र जयपुर-उदयपुर-अजमेर-भरतपुरादयः नगराणि विश्वप्रसिद्धानि सन्ति। बहवः पर्यटकाः अत्र भ्रमणार्थं सततम् आगच्छन्ति।
- उपर्युक्तस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तर: राजस्थानप्रदेशः
- उपर्युक्तस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
खण्ड-क
2. एकपदेन उत्तरत—
- (i) कस्य प्रदेशस्य राजधानी जयपुर वर्तते?
उत्तर: राजस्थानस्य। - (ii) महाराणाप्रतापः कस्मिन् प्रदेशे समुत्पन्नः?
उत्तर: राजस्थाने। - (iii) लघुकाशी किम्?
उत्तर: (अस्पष्टम्) काशी। - (iv) पर्यटकाः अत्र किमर्थं सततम्?
उत्तर: दर्शनार्थम्।
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत—
- (i) राजस्थानस्य भूमिः केषां जननी अस्ति?
उत्तर: राजस्थानस्य भूमिः वीराणां जननी अस्ति। - (ii) राजस्थानस्य अनेके वीराः कस्मै तत्पराः सन्ति?
उत्तर: राजस्थानस्य अनेके वीराः देशरक्षणाय तत्पराः सन्ति। - (iii) राजस्थानस्य पाषाणस्य कीदृशः सर्वत्र अस्ति?
उत्तर: राजस्थानस्य पाषाणस्य कठोरता सर्वत्र अस्ति।
4. भाषिककार्यम्—
- (i) “अस्मिन् अनेके जनाः सन्ति।” इत्यस्मिन् वाक्ये 'अस्मिन्' इति सर्वनामपदस्थाने संज्ञापदं किम्?
उत्तर: राजस्थाने। - (ii) “एक राज्यम्” इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?
उत्तर: राज्यम्। - (iii) उपर्युक्तगद्यांशे 'पर्यटकाः' इत्यस्य पर्यायपदं किम्?
उत्तर: आगन्तुकाः। - (iv) “अनेके विद्वांसः” इत्यत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तर: अनेके।
खण्ड-ख
3. निम्नलिखितक्रियापदानां कर्तृ-लकार-पुरुष-वचनानि लिखत—
- (i) पठथः — कर्ता: युवाम्, लकार: लट्, पुरुष: मध्यम, वचन: द्विवचन।
- (ii) गमिष्यामि — कर्ता: अहम्, लकार: लृट्, पुरुष: उत्तम, वचन: एकवचन।
- (iii) आसीत् — कर्ता: सः/तत्, लकार: लङ्, पुरुष: प्रथम, वचन: एकवचन।
4. अधोलिखितपदेषु शब्दरूपाणि लिखत—
- (i) बालक (षष्ठी विभक्तिः एकवचन) — बालकस्य।
- (ii) माता (प्रथमा विभक्तिः बहुवचन) — मातरः।
- (iii) फल (षष्ठी विभक्तिः एकवचन) — फलस्य।
5. अधोलिखितसंख्या संस्कृतशब्देषु लिखत—
- (i) 29 — ऊनत्रिंशत्।
- (ii) 60 — षष्टिः।
- (iii) 35 — पञ्चत्रिंशत्।
- (iv) 73 — त्रिसप्ततिः।
6. निर्देशानुसारं समुचितविभक्तिपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत—
- (i) तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। (युष्मद्-चतुर्थी)
- (ii) शृगालः तेन विलोक्य काकः प्राह। (तत्-तृतीया)
7. निम्नलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तोपसर्गान् पृथक्-पृथक् लिखत—
- (i) अनुज्ञा — उपसर्गः: अनु।
- (ii) उपवासः — उपसर्गः: उप।
8. निम्नलिखितपदानां समासविग्रहं कृत्वा समासस्य नाम लिखत—
| समासपदम् | समासविग्रहः | समासस्य नाम |
|---|---|---|
| निर्मलात्मा | निर्मलः आत्मा यस्य सः | बहुव्रीहिः |
| कदलीफलम् | कदल्याः फलम् | षष्ठीतत्पुरुषः |
9. कोष्ठकेभ्यः शुद्धमुत्तरं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—
- (i) रामेण सह सीता अग्रच्छत्। (रामस्य/रामेण)
- (ii) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति। (वृक्षस्य/वृक्षात्)
10. अधोलिखितशब्दानाम् अर्थान् लिखत—
- (i) कुम्भकारः — कुम्हार।
- (ii) खगाधिपः — गरुड़।
11. अधोलिखितपदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत—
- (i) अत्र — अ + त्र (अस्पष्टम्, सन्धिः नास्ति)।
- (ii) नैतादृश — न + एतादृश (वृद्धिसन्धिः)।
- (iii) गच्छतु — गम् + छतु (अस्पष्टम्)।
- (iv) यथेच्छ — यथा + इच्छ (अस्पष्टम्)।
12. अधोलिखितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ लिखत—
- (i) कृत्वा — कृ + क्त्वा।
- (ii) आगत्य — आ + गम् + क्त्वा।
खण्ड-स
प्रश्न 3. अधोलिखित गद्यांश पठित्वा निर्देशानुसार प्रश्नानाम् उत्तराणि दीयन्ताम् – 5
पुरा एकस्मिन् वृक्षे एका चटका प्रतिवसति स्म। कालेन तस्या: सन्तति: जाता। एकदा कश्चित् प्रमत्त: गज: तं वृक्षमूल्य; आगत्य शाखां शुण्डेन अभ्रंशयत्। चटकाया: नीडः अपतत्। तेन अण्डानि विशीर्णानि। अथ सा चटका व्यलपत्। तस्या: विलापं श्रुत्वा काष्ठकूटः नाम पक्षी दुःखेन ताम् अपृच्छत्- भद्रे! किमर्थं विलपसि? इति। चटका अब्रवीत्- दुष्टेन केन गजेन मम सन्तति: नाशिता।
(1) एकपदेन उत्तरत –
- एकस्मिन् वृक्षे का प्रतिवसति स्म?
चटका - चटकाया: नीडः कुत्र अपतत्?
भूमौ
(2) उत्तरत –
- कः शाखां शुण्डेन अभ्रंशयत्?
गजः - चटकाया: विलापं श्रुत्वा कः दुःखेन ताम् अपृच्छत्?
काष्ठकूटः
(3) भाषिक-कार्यम् –
- ‘एका चटका’ इत्यनयो: पदयो: विशेषणपदं किम्?
एका - ‘तस्या: सन्तति: जाता’ इत्यत्र ‘तस्या:’ स्थाने सर्वनामस्थाने किं भवति?
तस्याः
प्रश्न 4. अधोलिखित पद्यांशस्य सप्रसंग हिन्दी भाषायां अनुवादं करोतु – 3
वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायाः स्य बानीरतीरे
नतां पद्धिक्तमालोक्य मधुमाधवीनाम्॥
सन्दर्भ: यह पद्यांश किसी काव्य से लिया गया है जिसमें प्रकृति का वर्णन है।
हिन्दी अनुवाद: जब यमुना नदी के तट पर बाँसों के बीच मन्द-मन्द सुगन्धित वायु बहती है, तब मधुमाधवी लताओं की झुकी हुई पंक्तियाँ देखकर मन प्रसन्न हो जाता है।
अथवा
श्रूयतां धर्मः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् |
आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्॥
सन्दर्भ: यह श्लोक नीति की बात सिखाता है।
हिन्दी अनुवाद: धर्म को सुनना चाहिए और सुनकर उसे अच्छी तरह समझना चाहिए। जो बातें अपने लिए अप्रिय हैं, वे दूसरों के लिए नहीं करनी चाहिए।
प्रश्न 5. स्वपाठ्यपुस्तकात् द्वौ श्लोकौ लिखितयोः प्रश्नपत्रे न समाविष्टौ – 3
(यह प्रश्न पाठ्यपुस्तक के श्लोकों पर आधारित है जो प्रश्नपत्र में शामिल नहीं हैं।)
प्रश्न 6. अधोलिखित गद्यांशस्य सप्रसंग हिन्दी भाषायां अनुवादं कुरुत – 5
सर्वेः एवं निषिद्धः स बालो भग्नमनोरथः सन्- “कथमस्मिन् जगति प्रत्येकः स्व-स्वकार्ये निमग्नो भवति। न कोऽपि मामिव कालक्षेपं सहते। नम एतेभ्यः यैः मे तन्भालुतायाः कुत्सा समापादिता। अथ स्वोचितम् अहमपि करोति इति विचार्य त्वरितं पाठशालाम् अगच्छत्।
सन्दर्भ: यह गद्यांश एक बालक के मनोभावों का वर्णन करता है जिसे सबने मना कर दिया।
हिन्दी अनुवाद: सबके द्वारा इस प्रकार मना किए जाने पर वह बालक टूटे हुए मनोरथ वाला होकर सोचने लगा- “इस संसार में प्रत्येक व्यक्ति अपने-अपने काम में लगा हुआ है। कोई भी मेरी तरह समय बर्बाद करना सहन नहीं करता। उन लोगों को नमस्कार है जिन्होंने मेरी आलस्य की निन्दा की।” फिर यह विचार कर कि “मैं भी अपना उचित काम करूँ”, वह शीघ्र ही पाठशाला चला गया।
अथवा
अत एव अस्माभिः प्रकृतिः रक्षणीया। तेन च पर्यावरणं रक्षितं भविष्यति। प्राचीनकाले लोकाः वनाश्रयाः आसन्। ते वने निवसन्ति स्म। यतो हि वने एव सुरक्षितं पर्यावरणमुपलभ्यते स्म। तत्र विविधाः वृक्षाः, लताः, पुष्पाणि च वर्तन्ते।
सन्दर्भ: यह गद्यांश प्रकृति और पर्यावरण संरक्षण के महत्व को बताता है।
हिन्दी अनुवाद: इसलिए हमें प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए। इससे पर्यावरण की रक्षा होगी। प्राचीन काल में लोग वनों में निवास करते थे। वे जंगल में रहते थे क्योंकि जंगल में ही सुरक्षित पर्यावरण मिलता था। वहाँ विभिन्न प्रकार के वृक्ष, लताएँ और फूल होते थे।
प्रश्न 7. अधोलिखित श्लोकस्य हिन्दी भाषायां अनुवादं कुरुत – 2
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तेन तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
हिन्दी अनुवाद: प्रिय वचन बोलने से सभी प्राणी संतुष्ट होते हैं। इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। वचन बोलने में क्या दरिद्रता है? (अर्थात् मीठा बोलने में कोई कमी नहीं होती।)
प्रश्न 8. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत – 4
- बालाः फलं खादन्ति।
किं बालाः खादन्ति? - तपोदत्तः कुटुम्बिभिः मित्रैः च परिवृतः अभवत्।
तपोदत्तः कैः परिवृतः अभवत्? - मानवः वने एव सुरक्षितः तिष्ठति।
मानवः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति? - वर्णिकरिपुत्रस्य धनः नाम आसीत्।
वर्णिकरिपुत्रस्य किं नाम आसीत्?
प्रश्न 9. ‘हिन्दी भाषायाः’ अष्टवाक्येषु पड्वाक्यानां संस्कृते अनुवादं कुरुत – 6
- बालक जाता है।
बालकः गच्छति। - दो बालक देखते हैं।
द्वौ बालकौ पश्यतः। - सीता को खाना पकाना चाहिए।
सीता पाकं पचेत्। - वह अपने घर जाये।
सः स्वगृहं गच्छेत्। - राम वन को जायेंगे।
रामः वनं गमिष्यति। - तुम कहाँ जाओगे?
त्वं कुत्र गमिष्यसि? - हम सब पाठ पढ़ेंगे।
वयं सर्वे पाठं पठिष्यामः। - वह हमेशा सत्य बोलता है।
सः सदा सत्यं वदति।
प्रश्न 10. अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमरहितानि। यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत – 2
- सुदामा: भार्यया प्रदत्तान् तण्डुलान् अखादत्।
- द्वादशरक्षकाः तं राजसभाम् अनयन्।
यथाक्रमं संयोजनम्:
- द्वादशरक्षकाः तं राजसभाम् अनयन्।
- सुदामा: भार्यया प्रदत्तान् तण्डुलान् अखादत्।
प्रश्नपत्रम् – संस्कृतम् (APS-903) – 2024
प्रश्न २१ (क) – पत्रलेखनम्
निर्देशः – अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषया सहायतया रिक्त-स्थानानि पूरयित्वा लिखत।
मञ्जूषा – [अनुज, पित्रोः, गणितविषये, त्वं, आशिषः, छात्रावासतः, शोभनः]
धौलपुरतः
प्रिय अनुज महेश। दिनांक : 03-03-2024
सस्नेहम् आशिषः।
अद्य तव पत्रं प्राप्तवान्। गणितविषये परीक्षा-परिणामः शोभनः अस्ति, परं त्वं भवता न्यूनाः अङ्काः इति सखेदं मया अधीतम्। त्वं प्रतिदिनं प्रातः काले उत्थाय गणितस्य अभ्यासं कुरु, गणिताध्यापकं पुनः पुनः पृच्छ। अभ्यासेन एव सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्ति।
चरणयोः सादरं प्रणामाः।
भवदीयः अग्रजः
जितेन्द्रः
प्रश्न २२ (क) – संवादपूर्तिः
निर्देशः – अधोलिखित अवकाशदिवसीय कार्यकलापः मञ्जूषायां प्रदत्तपद सहायतया पूरयित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत।
मञ्जूषा – [द्रक्ष्यामि, अन्यानि, अपि, सखीनाम्, ग्रीष्मावकाशे, स्थलानि, निवसति, मातुलस्य, अगच्छम्, मात्रा]
महेशः – गोपाल! अद्य अस्माकं वार्षिक परीक्षा सम्पन्ना (अभवत्)। भवान् कुत्र गमिष्यति?
गोपालः – अहं तु (मातुलस्य) गृहं गमिष्यामि।
महेशः – तव मातुलः कुत्र निवसति?
गोपालः – मम (मातुलः) उदयपुरनगरे (निवसति)।
महेशः – उदयपुरनगरं तु दर्शनीयस्थलम् अस्ति। अहमपि विगत-ग्रीष्मावकाशे भ्रमणार्थं स्वपरिवारेण सह (अगच्छम्)।
गोपालः – भवान् तत्र किं दृष्टवान्?
महेशः – अहं तत्र पिछोलातडागम् (अपश्यम्), उद्यानम्, उम्मेद-प्रासादम् (अपि) च रमणीयानि (स्थलानि) दृष्टवान्।
गोपालः – अहमपि स्वस्थः। (सखीनाम्) सह उदयपुरं गत्वा तानि स्थलानि (द्रक्ष्यामि)।
महेशः – (अन्यानि)। पुनर्मिलामः ग्रीष्मावकाशानन्तरम्।
प्रश्न २२ (आ) – चित्राधारितवाक्यानि (वैकल्पिकम्)
निर्देशः – चित्रम् आधृत्य अधः प्रदत्तशब्दैः मञ्जूषया सहायतया उत्तरपुस्तिकायां वाक्यानि लिखत।
मञ्जूषा – [मयूरस्य, सुन्दरः, नृत्य, वर्षाकाले, राष्ट्रीयः पक्षी, रोचते, अस्माकम्, नृत्यति]
- मयूरः अस्माकं राष्ट्रीयः पक्षी अस्ति।
- वर्षाकाले मयूरः सुन्दरं नृत्यं नृत्यति।
- मयूरस्य नृत्यं सर्वेभ्यः रोचते।
- मयूरः वर्षाकाले प्रसन्नः भवति।
- मयूरस्य पिच्छाः बहु सुन्दराः सन्ति।